دنباله دار زامبی

آیا آیسان دنباله دار قرن بود؟ حوادث چندین ساعت گذشته نشان داد که جواب قطعا مثبت است.

 آیسان یکی از هیجان انگیزترین نمایش های مربوط به دنباله دارها را از خود بروز داده است و شاید هیجان انگیزترین دنباله داری بوده است که حداقل در عصر فضا و در دورانی که ما فضای اطراف خورشید را با دقت زیر نظر داریم از کنار ستاره مادر ما، خورشید عبور کرده است. اگرچه آیسان از نظر درخشش به روشن ترین دنباله دار دهه های اخیر بدل نحواهد شد اما از نظر رفتارش یکی از قابل توجه ترین دنباله دار ها بود و به نوعی لقبی که به او داده بودند شایسته اش بود.

برای آنهایی که خبرهایی این چند ساعت را دنبال نکرده اند خلاصه داستان به این ترتیب بود: عصر روز پنج شنبه کم کم آیسان به حضیض خود نزدیک می شد. حضیضی نزدیک که پیش بینی دقیقی از نحوه رفتار و سرنوشت دنباله دار پس از این مواجهه را دشوار می کرد. اگر هسته اندکی بزرگتر و یا نقطه حضیض اندکی دورتر بود، تقریبا مطمئن می بودیم که هسته دنباله دار جان سالم به در خواهد برد و اگر اندکی شرایط در جهت معکوس پیش می رفت می شد با اطمینان گفت که دنباله دار قطعا از بین خواهد رفت. اما قرار گرفتن در لبه مرز کار پیش بینی را دشوار می کرد و برای همین بسیاری چشم به تصاویر زنده تلسکوپ فضایی سوهو داشتند تا رفتار دنباله دار را رصد کنند. پیش از اینکه دنباله دار در زیر قرص خورشید نگار تلسکوپ پنهان شود درخشی کوتاه در هسته و و ظهور دنباله ای کشیده از ذرات در پی آن نشان می داد که احتمالا بخشی از هسته در این مرحله در هم شکسته است. دنباله دار زیر قرص تیره کسوف ساز تلسکوپ پنهان شد و زمانی که از تصویر بیرون آمد خبری از هسته آن نبود. ردی مه آلود و گسترده که همه را مطمئن می کرد دنباله دار آیسان نتوانسته است از این حضیض نزدیک جان سالم به در ببرد.

001اولین نماها پس از گذر از کنار خورشید که در آن نه نشانی از هسته و نه نشانی از گیسو است.

اما این پایان داستان نبود در فریم های بعدی ناگهان نشانه ای از هسته درخشان ظاهر شد و زمانی که دنباله دار – یا بقایای آن و یا هر اسم دیگری که باید به آن داد – از خورشید دورتر شد به سرعت این باقی مانده که دنباله ای بسیار گسترده داشت شروع به پر نور شدن کرد.

soho-going-comingنمایی از تاج نگار سوهو و آیسان قبل و بعد از حضیض. تصویر سمت راست احتمالا همزمان با در هم شکستن هسته دنباله دار است 

تا پیش از دیروز دو پیش بینی عمده در این باره صورت می گرفت. یا دنباله دار زنده می ماند و یا می میرد. اما هیچ کس ترکیبی از این دو را پیش بینی نمی کرد. دنباله دار به عبارتی یک بار مرد و دوباره زنده شد اما آن چیزی که زنده شده است همان دنباله دار قبلی نیست. رفتار شگفت انگیز آیسان شبیه به رفتار زامبی ها است. مرده های زنده، کسانی که پس از مرگ به زندگی بر می گردند اگرچه نباید آنها را با چیزی که قبل از مرگ خود بودند اشتباه گرفت.

ison_soho_nov282218utc.jpg.CROP.original-originalنمایی ترکیبی از دوربین های مختلف سوهو در بالا سمت چپ باقی مانده هسته شروع به درخشان شدن کرده است

در ساعات رخ دادن این اتفاق دانشمندان ، منجمان آماتور و نویسندگان علمی، شب بی نظیری را در فضاهای مجازی سپری کردند. فلیپ پلیت بارها مجبور شد نوشته های خود در وب سایت بد آسترونومی را به روز کند. در ناسا و در مرکز پویش دنباله دار آیسان،  کارل بتامز و متیو نایت در حال بررسی دنباله دار بودند بیش از همه مورد سوال قرار می گرفتند. او یک بار در توییتی نوشت: «در این سال ها هزاران خورشید خراش را بررسی کرده ایم و هیچ گاه چنین رفتاری از خود بروز نداده اند.»

ison-survives_0

نمای میدان دید باز سوهو از نزدیک شدن و دوباره زنده شدن بخشی از ایسان پس از حضیض

اما چه اتفاق افتاده است؟

برای پاسخ قطعی به نظر می رسد به زمان بیشتری نیاز داریم. هسته دنباله دار پیش از آنکه به حضیض خود برسد- همانطور که در تصاویر مشخص است- شروع به شکسته شدن و از هم گسستن می کند. نتیجه این رفتار در عین حال آن دنباله طولانی و کشیده است که در تصاویر دیده می شود. با نزدیک تر شدن به خورشید هسته دنباله دار به از هم پاشیدگی و تصعید خود ادامه می دهد و گیسو و دنباله خود را به طور کامل از دست می دهد این مشابه همان اتفاقی است که برای دنباله دار خورشید خراش  لاوجوی در ۲۰۱۱ هم افتاده بود . در این بین بخش کوچکی از هسته که احتمالا در این فرآیند دوام آورده است با دور شدن از خورشید شروع به فعالیت – موقت – می کند و دنباله جدید و هسته درخشانی را تشکیل می دهد و به زندگی بر میگردد.

Comet ISON Dives Toward the Sun from Babak Tafreshi on Vimeo.

 

چرا این هسته با فاصله گرفتن از خورشید درخشان شده است؟ دقیقا نمی دانیم اما احتمالا به ساختار درونی هسته دنباله دار و این بخشی از آن که توانسته جان سالم به در ببرد بر گردد.

مشخصا هنوز اطلاعات زیادی درباره این جرم جدید یا این دنباله دار زامبی وار نداریم و به همین دلیل پیش بینی آنچه در چند روز آینده در آسمان صبحگاهی به نمایش خواهد گذشت چیزی بهتر از حدس های اولیه نیست. شاید این باقی مانده هسته نمایشی کم سو را در آسمان ایجاد کند و شاید پیش از آن خاموش شود. (اگر این فرض درست باشد که علت درخشان شدن با تاخیر این قطعه از هسته، پوشیده شدن آن در زیر لایه ای از غبار یا مواد معدنی  بوده که نقش محافظ را بازی کرده و با دور شدن از خورشید و از بین رفتن این لایه جت های این باقی مانده هسته فعالیت خود را شروع کرده اند، آن وقت می توان انتظار داشت که ظرف یکی دو روز آینده  به سرعت فعالیت هسته کاهش پیدا کرده و خاموش شود اما این فقط یک فرض اولیه خام است که اعتبارش در غیاب اطلاعات بیشتر و دقیق تر به خوبی هر حدس دیگری است)

اما فارغ از رفتار آیسان در آسمان صبحگاهی شکی نیست که عصر و شب گذشته یکی از هیجان انگیزترین زمان ها برای علاقه مندان دنباله دارها بود و آنها – شاید برای اولین بار – از نزدیک شاهد رفتاری عجیب و بی سابقه از یک دنباله دار بودند.

اما یک سوال باقی می ماند. چرا آیسان تا این حد مورد توجه قرار گرفت و تا این جد پیش بینی های ضد و نقیض درباره آن مطرح شد؟ در کلام خلاصه داستان به این بر می گردد که آیسان دنباله دار نو قدمی بود که باری اولین بار قدم به قلمرو منظومه شمسی می گذاشت و دنباله دارهای نو قدم معمولا رفتاری غیر قابل پیش بینی دارند. برای اینکه بیشتر از این داستان مطلع شوید بخشی از مقاله ای که درباره آیسان برای این شماره دانستنیها ترجمه و تالیف کردم را در ادامه می آورم با این توضیح که می توانید برای خواندن مقاله کامل و همچنین مطلبی درباره دنباله دارهای تاریخی دو قرن اخیر به آخرین شماره دانستینها مراجعه کنید.

پیش از آن اما یک نکته حاشیه ای: شاید اشتباه می کنم اما به نظرم می رسد واکنش بخشی از جامعه نجوم آماتوری ما نسبت به این رویداد جای فکر کردن دارد. در اوج ساعاتی که این نمایش با شکوه در حال رخ دادن بود بخشی از دوستان – شاید به شوخی – متن های ادبی سوزناکی در غم آیسان می نوشتند و برخی مقایسه های شگفت انگیزی درباره آن مطرح می کردند. اگر از امکان شوخی بودن این نوشته ها بگذریم دو حالت وجود دارد: یا اینکه بخشی از ما آن قدر نتیجه محور شده ایم که لذت بردن از خود رویدادها را فراموش کرده ایم و تنها چون مثلا این دنباله دار در آسمان درخشان نمی شود و ما نمی توانیم آن را ببینیم یا عکس بگیریم از لذت مشارکت در رویدادی چنین بی نظیر غافل می شویم و فراموش می کنیم چه شگفتی بزرگی در حال رخ دادن است و یا اینکه شاید اصولا فلسفه کار اماتوری و نجوم آماتوری را فراموش کرده ایم.

به هر حال اگر علاقه مند به مرور داستان آیسان از ابتدا و مرور پیش بینی های قبل از رخداد حضیض هستید متن ادامه شاید برایتان جالب باشد:

۲۱ سپتامبر سال ۲۰۱۲ بود که دو ستاره شناس آماتور روسی به نام های ویتالی نوسکی (Vitali Nevski) و آرتیوم نویچونوک (Artyom Novichonok) با کمک یک تلسکوپ ۱۶ اینچی متعلق به پروژه ای به نام شبکه علمی اپتیکی بین المللی یا  International Scientific Optical Network موفق شدند جرم مه آلودی را کشف کنند که به آهستگی در مقابل زمینه ستاره های آسمان جابجا می شد. بررسی های بعدی ثابت کرد که جرم نویافته دنباله داری است که با اسم رسمی C/2012 S1 طبقه بندی شد و البته در بین علاقه مندان به نام مستعارش که برگرفته از نام پروژه ای بود که در آن کشف شده بود یعنی آیسان (ISON) شناخته شد.

در ابتدای کشف این دنباله دار و رصدهای بعدی مشخص شد این دنباله دار نسبت به دنباله دارهایی در این فاصله درخشش بالایی دارد و همین مساله باعث شد برخی از گمانه زنی های اولیه موجی از هیجان را ایجاد کند. برخی آن را دنباله دار قرن و حتی هزاره نامیدند و برخی از تخمین های اولیه نشان می داد زمانی که در ۲۸ نوامبر به حضیض مداری خود می رسد و ا ز کنار خورشید عبور کند درخشش در آسمان از درخشش ماه کامل نیز بیشتر خواهد شد و بدین ترتیب در دوران پرشکوه دنباله دارهای معاصر بهجایگاه ویژه ای برای خود دست و پا کند. دورانی که در آن ما شاهد بروز دنباله دارهای باشکوهی مانند هیل باپ در سال  ۱۹۹۷ بودیم که درخشش به حدی رسید که می شد در محیطی با الودگی هوا و نوری میدان انقلاب تهران به راحتی آن را در آسمان مشاهده کرد. یا شاهد ظهور دنباله دار هیاکوتاکه با آن دنباله چشمگیر و عظیمش بودیم که نزدیک به ۹۰ درجه در آسمان کشیده می شد و یا همین اواخر که شاهد ظهور دنباله دار شگفت انگیز مک نات (۲۰۰۷) بودیم. 

اما داستان دنباله دارها شبیه به قهرمانان افسانه ای است آنها در برزخی از امید و یاس دست و پا می زنند و این سرنوشت در انتظار دنباله آیسان نیز بود. پس از موج هیجان اولیه رصدهای بعدی بسیاری را نا امید کرد به طوری که بسیاری حتی شک کردند که آیا این دنباله دار می تواند تا زمان ملاقات با خورشید دوام بیاورد یا نه. وقتی رصدهای بعدی از زنده بودن دنباله دار خبر داد برخی امیدها دوباره زنده شد.

اما آنچیزی که باعث شد تا درباره آیسان چنان موج هیجان اولیه و چنان افسردگی ثانویه ای به وجود آید به نکته مهمی بر می گشت که در تعیین سرنوشت دنباله دارها بسیار موثر است و در داده های اولیه غایب بود. این داده با ارزش پاسخ این سوال بود که آیا آیسان دنباله داری تازه است که برای اولین بار به ملاقات خورشید می آید و یا دنباله داری است که پیش تر نیز این مسیر را طی کرده و دنباله دار تازه واردی به شمار نمی آید؟

اهمیت این پرسش در این نهفته بود که اگر دنباله دار قدیمی باشد رفه نوعی رفتار تثبیت شده ای دارد و دوران پر حادثه ورود تازه به منظومه شمسی را پشت سر گذاشته است. الگوی رفتارش تقریبا مشخص است و بر اساس رفتارش در دوردست های مدار (مانند میزان درخشش در زمانی  که هنوز فاصله طولانی با خورشید دارد) می توان رفتار آینده اش در هنگام نزدیک شدن به حضیض مداریش و خورشید را پیش بین کرد. اما در مقابل این روند برای دنباله دارهای تازه وارد متفاوت است. اکثر این دنباله دارها در اطراف هسته خود یک لایه پوسته یخی دارند که زمانی که هنوز در دوردستهای مدار قرار داشته و تحت تاثیر اولین تغییرات حرارتی قرار م یگیرند، این لایه به سرعت تصعید شده و گیسوی درخشان ولی موقتی برای دنباله دار شکل می دهد که باعث می شود هسته دنباله دار درخشان شود. این درخشش می تواند فریبنده باشد و ناظران زمینی را به این خیال باندازد که حتما این روند ادامه می یابد اما با نزدیک تر شدن به خورشید و جدا شدن آن گیسو هسته کوچک تر و غیر فعال تری باقی می ماند که رفتارش الزاما مطابق پیش بینی هایی که بر اساس دنباله دارهای کهنه کار منظومه شمسی رخ می دهد نیست. این اتفاق در این اواخر برای دنباله دار پن استارز (PanStarrS)  رخ داد.

بدین ترتیب دنباله دارهای قدیمی مانند بنت (Bennett – ۱۹۷۰)، وست (west – ۱۹۷۶)  و هالی (Halley – ۱۹۸۶) قابلیت پیش بینی بهتری در هر گذر دارند و می توان از رفتارهای آنها پیش از آنکه به حضیض نزدیک شوند میزان درخشش آنها را نیز پیش بینی کرد.

رصدهایی بعدی و دقیق تری که در باره آیسان صورت گرفت نشان داد که آیسان قطعا دنباله داری تازه وارد است.

همین مساله علت درخشش زودهنگام و کاهش درخشش آن در ماه های بعد را توضیح می داد بدین ترتیب به نظر می رسید که آیسان نیز گام در جای پای دو دنباله دار دیگری می گذارد که از آنها نیز به دنباله دارهای قرن یاد م یشد و تنها نمایشی معمولی از خود به جای گذاشتند؛ دنباله دار کانینگهام (Cunningham) در ۱۹۴۰ آنچنان موجی از هیجان را ایجاد کرد که خیلی ها را امیدوار کرد هنگام حضیضش در کریسمس آن سال ستاره بیت اللحم دوم بدل شود و به دنباله درخشان ایام کریسمس تبدیل شود. ۳ دهه بعد چنین پیش بینی برای دنباله دار دیگری به نام Kohoutek رخ داد و البته در هر دو مورد این دو دنباله دار تازه وارد بعد از ایجاد آن امیدواری اولیه بر وعده خود وفا نکردند و به دنباله دارهای معمولی بدل شدند. این رفتار در اکثر دنباله دارهای تازه وارد تکرار می شود و البته گاه استثنا هایی هم وجود دارد . برای مثال دنباله دار مک نات که در سال ۲۰۰۷ اپرچه دنباله داری تازه وارد به منظومه شمسی به شمار می رفت اما پس از گذر از نزدیک خورشید دنباله ای خیره کننده از خود به جای گذاشت و ساکنان نیمکره جنوبی را با نمایی شگفت انگیز مواجه ساخت.

حالا دنباله دار آیسان در مرزی میان یاس و امید به خورشید نزدیک می شود در روز ۲۸ نوامبر امسال از فاصله ۲/۱ میلیون کیلومتری سطح خورشید عبور خواهد کرد. این فاصله آن قدر نزدیک است که دنباله دار را در رده دنباله دارهای خورشید خراش قرار می دهد. آنچه بعد از این رخ می دهد به نحوه این ملاقات و تاب و توان هسته آیسان بستگی دارد.

اگر هسته آیسان نتواند این گذر را تاب بیاورد اتفاقی مانند آنچه بر سر دنباله دار لاوجوی آمد در انتظارش است، احتمالا هسته دنباله دار شکسته خواهد شد و تسبیح دانه ای از هسته های باقی مانده از آن سوی خورشید ظاهر می شوند. این شبیه اتفاقی است که برای دنباله دار لاوجوی افتاد و قبل تر و در سال ۱۹۷۶ بر سر دنباله دار وست آمد. در مورد دنباله دار وست اتفاقا همین اتفاق باعث شد تا دنباله دار در آسمان شب منظره ای خیره کننده خلق کند.

 احتمال بیشتری وجود دارد که دنباله دار از این عبور جان سالم به در ببرد. بررسی دنباله دارهای پیشین و گذرهای قبلی آنها این حدس را که آیسان بتواند این گذر را به سلامت پشت سر بگذارد افزایش می دهد در این صورت همه چیز به ساختار هسته دنباله دار بستگی خواهد داشت. فعال شدن جت های هسته می تواند باعث ایجاد گیسویی درخشان شود.

همه این داستان نشان می دهد گفته رایجی درباره دنباله دارها چقدر درست است:«وتی نوبت به دنباله دار ها می رسد قطعی ترین پدیده در باره رفتار آینده آنها پیش بینی ناپذیری آنها است»

اما همه این ها اتفاقا باعث می شود تا با هیجان و دقت بیشتری در شب های زمستان چشم به آسمان بدوزیم. احتمال زیاید وجود دارد که دنباله دار آیسان در آسمان با چشم غیر مسلح دیده شود و احتمال کمتری در دو سوی طیف یاس و امید. اما قطعا زمستان امسال نام آیسان بر پدیده های آسمان شب حکمروایی خواهد داشت.

 

۱۰ نظر

  1. حامد پورخرسندی می‌گه:

    تصور نمای خورشید از روی سطح آیسان در این دو سه روز شگفت انگیزه:)
    این اتفاقاتی که برای آیسان افتاد (سرعت بالا، اومدن از دوردست ها، گرم شدن و…) منو یاد راما انداخت … 😡
    مرسی از مطلب جالبتون

  2. سجاد معینی می‌گه:

    سپاس از مطالب آموزنده و جالبتان
    متاسفانه بعضی از دوستان منجم کشور ما دچار جو زدگی شده اند و اصل نجوم آماتوری را فراموش کرده اند و برای اثبات آن کافی است که تعداد سایت ها و یا وبلاگ های فعال این حوزه را بررسی کنیم نتیجه اش واقعا تاسف براگیز خواهد بود.
    به امید آن که …..

  3. سجاد معینی می‌گه:

    سپاس از مطالب آموزنده و جالبتان
    متاسفانه بعضی از دوستان منجم کشور ما دچار جو زدگی شده اند و اصل نجوم آماتوری را فراموش کرده اند و برای اثبات آن کافی است که تعداد سایت ها و یا وبلاگ های فعال این حوزه را بررسی کنیم نتیجه اش واقعا تاسف برانگیز خواهد بود.
    به امید آن که …..

  4. ممنون از توضیحات کامل و خوبتون.

  5. رضا می‌گه:

    جناب ناظمی در چند روز آینده آیسان در صورت جان سالم بردن از گذر خورشید در آسمان صبحگاهی ِدیده خواهد شد یا شامگاهی؟

  6. کورش می‌گه:

    منم یاد فضا پیمای راما افتادم!! باور کنید انتظار اینو داشتم که بگید بعد از اینکه از خوشید برگشت معلوم شد که به یک استوانه ۱۲ کیلومتری تبدیل شده!ولی به هر حال اتفاق شگفتی انگیزی بوده و مشتاقم مطلب بعدی شما در این خصوص رو بخونم

  7. حمید می‌گه:

    سلام حرکت بعد از حضیض آیسون خیلی عجیب هست و در واقع بجای اینکه دنباله حرکت سهمی یا حتا هذلولی باشد حرکتی رو به داخل و به سمت نیمساز دارد! آیا ممکن هست که آیسون به سمت زمین حرکت کند با هسته ای به اندازه ۲ کیلومتر یا شاید بخواهد به زهره برخورد کند . والله عالم.

  8. حمید می‌گه:

    در این آدرس تصور و حرکت عجیب آیسون دیده می شود!

نظرتان را بنویسید