شاید همه ما مریخی باشیم

امسال خوشبختانه و حداقل تا جایی که من اطلاع دارم خبر چندانی از داستان دو ماه در آسمان شهریور نبود. هر سال این موقع سیلی از ایمیل ها و خبرها درباره اینکه ماه و مریخ به یک اندازه در آسمان دیده می شوند فضای مجازی را زیر سلطه خود می گرفت. خوشبختانه امسال خبری از این شایعه نبود، اگرچه این به معنی بیمه شدن ما درباره چنین خبری نیست و هیچ بعید نیست سال آینده دوباره شاهد شیوع این شایعه باشیم اما اینکه بالاخره همه به این نتیجه رسیده باشند که مریخ در آسمان به اندازه ماه کامل دیده نمی شود به هیچ وجه به این معنی نیست که باید از مریخ غافل بود.

meteorito--644x362--644x362

سال های طولانی است که ما به دنبال حیات در جایی غیر از زمین می گردیم و برای سال های طولانی مریخ یکی از بهترین گزینه های ما در این باره بوده است. شواهد جدید نشان می دهد که شاید آن گمان ما به وجود حیات مریخی چندان هم بی دلیل نبوده است و شاید دست آخر ما نشانه ای از حیات مریخی را در جایی که کمتر دنبالش بودیم پیدا کرده باشیم. کجا؟ نگاهی به آینه بیاندازید.

استیون بنر (Steven Benner)  در سخنرانی که  فردا (پنج شنبه ۲۹ آگوست/ ۷ شهریور) در کنفرانس سالانه گلداشمیت (Goldschmidt) ارایه خواهد کرد یافته های خود درباره منشا احتمالی حیات را با مردم در میان خواهد گذاشت.

بر اساس یافته های او و همکارانش، یک اکسید معدنی از عنصر مولیبدنیوم (Molybdenum) که چهل و دومین عنصر جدول تناوبی عناصر است و ممکن است در شکل گیری حیات نقشی اساسی ایفا کرده باشد تنها برروی مریخ در دسترس بوده است و نه برروی زمین. او همچنین معتقد است آن شرایط ممکن است هنوز هم در بخش هایی از مریخ وجود داشته باشد.

بر اساس توضیحات دکتر بنر از موسسه علوم و فناوری وستیمر (Westheimer) امریکا، تنها زمانی مولیبدنیوم به شدت اکسد شده باشد توانایی تاثیر بر روند آغازین شکل گیری حیات را دارد و این نوع از اکسید در زمان پیدایش حیات روی زمین در دسترس نبوده است چرا که ۳ میلیارد سال پیش سطح زمین مقدار اندک یاکسیژن در خود داشت در حالیکه در مریخ اکسیژن لازم برای تهیه این اکسید وجود داشته است. این بررسی ها شاهد دیگری را ارایه می کنند که از نظریه انتقال حیات از مریخ به زمین حمایت می کند. نظریه ای که معتقد است مواد تشکیل دهنده حیات ممکن است به جای اینکه روی زمین شکل گرفته باشند در اصل وسیله شهابسنگی مریخی به زمین آورده شده باشد.

اهمیت این ترکیب در جایی است که دکتر بنر آن را پاردوکس قیر می نامد. همه موجودات زنده از مواد ارگانیک تشکیل شده اند اما اگر شما انرژی مورد نیاز نظیر حرارت یا تور را به مولکول های ارگانیک اضافه کرده و آن را به حال خود رها کنید به جای اینکه به تشکیل حیات منجر شود بیشتر ممکن است ساختاری قیر مانند نصیبتان شود.

به نظرمی رسد برخی از ترکیبات باید نقشی در مانع شدن از تمایل این ترکیب حیاتی برای تبدیل شدن به قیر بازی کند به خصوص بور و مولبدینیوم. به همین دلیل است که برخی محققان از جمله دکتر بنر بر این باور است مواد معدنی در بردارنده این ترکیبات برای آغاز حیات ضروری بوده است. بررسی هایی که اخیرا برروی شهاب سنگ های مریخی صورت گرفته است نشان از وجود بور داشت و اکنون محققان به این نتیجه رسیده اند که  مولیبدنیوم اکسید شده نیز در مریخ وجود داشته است.

پاردوکس یا مشکل دیگری که درباره شکل گیری حیات برروی زمین وجود دارد این است که زمین ابتدایی به احتمال زیاد با آب پوشیده شده بود. چنین شرایطی نه تنها مانع از ایجاد تجمعی از بور که اکنون تنها در نواحی مانند دره مرگ یا Death Valley  یافت می شود بوده که وجود این حجم از آب باعث شسته شدن و از بین رفتن مولکول های RNA می شده است. مولکول هایی که دانشمندان معتقدند نخستین مولکول ژنتیکی پدید آمده در فرآیند شکل گیری حیات بوده است. اما شرایط در مریخ متفاوت بود. در مریخ اگرچه آب وجود داشت اما در مقیاسی کمتر و این مولکول ها می توانستند در حاشیه دریاهای مریخی شکل بگیرند.

بدین ترتیب به نظر می رسد کفه ترازوی شکل گیری حیات به سود ایده ای که معتقد است حیات در مریخ شکل گرفته و در قالب شهابسنگی مریخی به زمین آمده است سنگین تر است. اگرچه به قول دکتر بنر اگر داستان اینگونه بوده نشانه خوش شانسی ما است چون در گذر زمان معلوم شد زمین – حتی اگر خودش نتوانسته باشد بذر حسات را شکوفا کند – اما در پرورش آن مکان بهتری نسبت به مریخ بوده است.

شهاب سنگ های مریخی که در این بحث به آنها اشاره می شود در واقع حاصل برخوردهای فضایی بزرگ با مریخ هستند. اگر برخوردی – مثلا یک سیارک و یا دنباله دار – با مریخ صورت بگیرد که باعث شود خاک مریخی که در اثر برخورد به هوا بلند می شوند سرعتی بیش از سرعت فرار گرانش سیاره به دست آورند، آنگاه این قطعات سنگی ممکن است بعد از میلیونها سال سرگردانی به دام گرانش زمین افتاده و در قابل شهابسنگی با منشا مریخی به زمین برخورد کنند.

تا کنون چندین نمونه از این نوع شهابسنگ یافت شده که برای دانشمندان گنجینه بی نظیری به شمار می رود چرا که باعث می شود تا آنها بتوانند بدون هزینه یک ماموریت فضایی در آزمایشگاه های مجز زمینی خاک مریخ را بررسی کنند.

چنین یافته هایی اگرچه برای اینکه نظریه انتقال حیات از مریخ به زمین را تایید کند باید بر چالش های بسیاری غلبه کند اما اهمیت بررسی کاوش مریخ را متذکر می شود. به خصوص ماموریتی که سال ها است پشت درهای تصمیم گیری مانده است.

ماموریت بازگرداندن ذرات از مریخ Mars Sample Return  که بنا است در طی کمپینی از ماموریت های مختلف در طی چندین سال با نمونه برداری از خاک مریخ آنها را به زمین برگرداند.

این ماموریت به دلیل هزینه زیادش با وجود توصیه های فراوان جامعه علمی هنوز عملی نشده است اما هیچ گاه نیز از میدان بحث تصمیم گیران خارج نشده است.

سال گذشته و در آستانه فرود مریخ نورد کنجکاوی بر مریخ دکتر فیروز نادری یکی از مدیران ارشد ناسا خبر از بررسی دوباره این طرح داد. اگرچه شرایط اقتصادی موجود شاید وقوع آن را در آینده ای نزدیک با تردید مواجه کند.

یافته هایی نظیر این مورد و به خصوص یافته های احتمالی مریخ نورد کنجکاوی شاید بتواند نیروی محرک لازم برای چنین تصمیم گیری را فراهم کند و در نهایت انسان بتواند خاک مریخ را از نزدیک و با امکانات کامل و در شرایطی ایده آل مورد بررسی قرار دهد.

درباره منشا حیات بحث ها ادامه خواهد یافت اگرچه روایت های مختلف ایده شکل گیری حیات در فضا یا Panspermia قدمتی طولانی دارد اما شاید بالاخره روزی بتوانیم با مدارک مستدلی درباره این نظر اظهار نظر کنیم.

کسی چه می داند. شاید روزی اثبات شود که ما و همه اشکال حیات بازمانده های مریخی هایی هستیم که همه این سال ها به دنبال آن ها می گشتیم و شاید این جستجو در واقع جستجویی برای منشا خود و اجدادمان بوده باشد.

دیدگاه‌ها

  1. از پوریای عزیز برای انعکاس این خبر سپاسگزارم.
    به نظر من آقای بنر باید علاوه بر نقش یک عنصر، به شرایط دیگری هم توجه کند:
    تقریبا ً واضح است که شکل گیری حیات در شرایطی بسیار ویژه و نادر انجام می‌شود. کمبود Mo در زمین به معنای عدم امکان تراکم آن در یک نقطه نیست؛ بیشتر ِ عناصر در یک «معدن» خاص تجمع یافته اند و مثلا چگالی سطحی ِ آهن که در تمام سطح زمین یکسان نیست! ممکن است نقطه‌ای که حیات زمینی در آن شکل گرفته باشد تجمعی چشمگیر از Mo می‌داشته است.
    علاوه بر این، شرایط دیگری هستند که به همین اندازه و بلکه بیشتر اهمیت دارند: میزان انرژی گرمایی ِ در دسترس نقش بسیار مهمی در پیشبرد واکنش‌های بیوشیمیایی ایفا می‌کند، و فکر می‌کنم بدیهی است که گرما در زمین از گرما در مریخ بیشتر بوده است! (البته مطابق استدلال قبلی من باز هم ممکن است نقاطی در مریخ باشد که گرم‌تر باشد، اما بر اساس استدلال آقای بنر گرمای زمین بیشتر است، پس زمین مناسب‌تر است!)
    در مجموع به نظر من این تئوری در عین جالب بودن، بعید به نظر می‌رسد، چرا که مساعدترین شرایط برای تشکیل و شکوفایی حیات به شکلی که ما می‌شناسیم (زمین) را کنار می‌گذارد و به دنبال منشا آن در سیاره‌ای خشک و بدون جو و سرد می‌گردد.

    1. سلام و ممنون
      بله کاملا درست است که با استناد به هر یک از این مواردی که آقای بنر به عنوان پارادوکس مطرح کرده نمی توان نتیجه گرفت که حیات روی مریخ شروع شده است. ضمن اینکه به هرحال مجموع داده ها از بررسی یک شهابسنگ به دست آمده که منشا آن یک نقطه کاملا خاص از سطح مریخ است و حتی ممکن است اثرات جرم برخورد کننده و یا تاثیرات اقامت طولانی در زمین در آن وارد شده باشد – مانند نمونه شهابسنگ مریخی که حدس زده می شد نشانه های حیات در خود دارد – این کارها تا زمانی که ما منابع دست اولی برای بررسی نداشته باشیم و همینطور همزمان اطلاعاتمان در زمینه شکل گیری حیات، وضعیت زمین و وضعیت مریخ در آن زمان کامل تر نشده باشد تنها می تواند بازه امکانات را توسعه دهد.
      البته یک نکته که مریخ در زمان مورد بحث سیاره سرد و خشک امروزی نبوده و هم جو غلیظ تری داشته که دما را در خود نگاه می داشته وهم مطمئنیم که آب های سطحی مانند دریاچه ها و دریاهای بزرگ روی آن جاری بوده و در کل فضایی گرم و مرطوب – حداقل در بخش های بزرگی از سیاره – وجود داشته است.
      ممنون

  2. سلام خبر بسیار جالبی بود.
    اینکه در آخر متن نوشتین امکان داره ما به دنبال سرنوشت اجدادمون باشیم آیا واقعا مریخ در گذشته شرایطی داشته که حیات به شکل هوشمند و انسانی در ان شکل بگیره؟ اگر این طوری باشه ما برای یافتن ریشه هامون راه بسیار کمتری نسبت به فیلم پرومتئوس در پیش داریم:)

  3. جمله آخرتون تکان دهنده بود. دقیقا حسی رو گرفتم که موقع خوندن مجموعه داستانهای کتاب “سفر اکتشافی به زمین” نوشته آرتور سی کلارک فقید میگرفتم. یه پاراگراف تکان دهنده در آخر داستان! کارتون عالی بود!

پاسخی بگذارید

*

این سایت از اکیسمت برای کاهش هرزنامه استفاده می کند. بیاموزید که چگونه اطلاعات دیدگاه های شما پردازش می‌شوند.