راه دشوار پیش روی چراغ

در شب یلدایی که گذشت جایزه «چراغ» برای دومین سال متوالی برگزیدگان خویش را معرفی کرد. سه‌نفر از چهره‌های شناخته‌شده در حوزه علم و ترویج علم، به خانواده برگزیدگان چراغ پیوستند. به جایزه چراغ می‌توان از زوایای گوناگونی نگریست. این جایزه که با هدف قدردانی از مروجان علم در ایران تأسیس شده است، جایزه‌ای مخصوص، غیرانتفاعی و شخصی است. به این معنی که برگزارکنندگان و بانیان آن نه وابستگی سازمانی دارند، نه از حمایت‌های دولتی یا نهادهای دارای ردیف بودجه بهره‌مندند و نه این جایزه را در قالب بخشی جنبی از فعالیت اقتصادی دیگری تعریف کرده‌اند؛ به عبارت ساده‌تر، دو علاقه‌مند به دنیای علم و ترویج آن، بر اساس سال‌ها تجربه و اندوخته خود سرمایه و اعتبارات خویش (چه مادی و چه معنوی) را روی هم گذاشته‌اند تا روندی تازه در معرفی و قدردانی از مروجان علم ایجاد کنند؛ البته این به معنی استفاده‌نکردن از حمایت‌های مادی (در صورت یافت‌شدن) نیست. اما نکته مهم این است که درنهایت این برنامه و رویداد شخصی و غیرانتفاعی آن هم در حوزه‌ای است که با کم‌مهری‌های فراوان روبه‌روست. چنین اتفاقی را باید به فال نیک گرفت، به‌‌ویژه اینکه رسیدن آن به دومین سالش خبر خوشحال‌کننده‌ای است. در شرایطی که هزاران مسئله ریز و درشت اولویت‌های اقتصادی و اجتماعی و فرهنگی جامعه را به خود اختصاص داده است، ایجادکردن و از آن مهم‌تر باقی‌ماندن چنین جایزه‌ای به خودی‌خود امری مبارک است، اما فراتر از ماندن و ادامه‌دادن، بانیان چراغ باید در نظر داشته باشند که اصل عمل آنها نوعی رفتار اصلاحی در جامعه به شمار می‌رود و مانند هر رفتار اصلاحی دیگری چنین کاری در صورت تداوم و دقت است که می‌تواند به نتیجه مطلوب آنها برسد. قطعا بانیان چراغ (آ‌نگونه که در اعلام موجودیت جایزه و در بیانیه‌های دو سال اخیر خود گفته‌اند) قصدشان فقط اهدای جایزه‌ای به تعدادی از فعالان نیست؛ آنها امیدوارند مسیرهای تازه‌ای را ایجاد کنند، الگوهای تازه‌ای را شکل داده و درنهایت در مسیر ترویج علم مؤثر باشند. با چنین ایده‌ای و با نگاه به چشم‌انداز آینده به نظرم، نکات زیر در زمره مواردی است که بانیان چراغ و کسانی که با آن همکاری می‌کنند، شاید بد نباشد درباره آن بیندیشند:

تصویر: وب سایت جایزه چراغ

١- در اینکه چراغ جایزه‌ای خصوصی و شخصی و غیرانتفاعی است و درنهایت بازتاب‌دهنده سلیقه و دیدگاه برگزارکنندگان آن است، شکی نیست، اما بانیان چراغ در ابتدای مسیر خود تعاریف دقیق و مشخصی از نحوه عملکرد خود ارائه داده‌اند؛ آنها تعریف مشخصی از سه رده جایزه‌ای که قرار است هر سال اهدا کنند، مطرح کرده و اعلام کرده‌اند بر اساس این معیارها اقدام به انتخاب برگزیدگان خواهند کرد. به نظرم نکته مهمی است که برگزارکنندگان چراغ به‌طورجدی به این معیاری که خود تعریف کرده‌اند، پایدار بمانند یا اگر آن را ناقص می‌دانند اصلاح و اعلام کرده و آن را مدنظر قرار دهند. باید به یاد داشت شخصی‌بودن و غیردولتی و غیرانتفاعی‌بودن اگرچه مؤلفه بسیار ارزشمندی در این جایزه است، اما در برابر انتقادها سپر دفاعی نخواهد بود. این غیرانتفاعی و شخصی‌بودن نه‌تنها چیزی از ضرورت‌های دقت در کارها کم نمی‌کند که به این دلیل که در آن نفس عمل برای بانیان مهم و ارزشمند است، انتظار دقت و عملکرد مطلوب‌تری را نیز ایجاد می‌کند؛ به‌‌عبارت‌دیگر اگرچه این جایزه شخصی و غیردولتی است، اما پس از آنکه این جایزه معیارها، استانداردها و روندهای خود را تعریف کرد، باید با حداکثر توان و دقت و وسواس به آن وفادار ماند؛ به‌عبارت‌دیگر این جایزه نیازمند سازگاری درونی است تا بتواند در برابر سؤال‌ها و انتقادهایی که از بیرون به عملکرد و انتخاب‌های آن می‌شود، پاسخی منطقی دهد. اگر بانیان این نکته بدیهی را در فرایند ادامه چراغ فراموش کنند، عمل بزرگی که می‌تواند به اتفاقی مهم و تأثیرگذار در جامعه بدل شود، در حد یک میهمانی دورهمی تنزل خواهد کرد.
٢- پیشنهاد من به برگزارکنندگان چراغ این است که درحالی‌که با تمام دشواری‌ها و گرفتاری‌های پیش‌رو، کار این جایزه را به جلو می‌برند، در پی تشکیل و پی‌ریزی ساختار و سازمانی برای این جایزه باشند. بار دیگر درست است که این جایزه شخصی و فردی است، اما اگر بانیان آن می‌خواهند که این اثر در جامعه باقی بماند و تغییری ایجاد کند، بد نیست به فکر آن باشند که ایده‌های شخصی خود را که موتور محرک این جایزه است، اولا مکتوب کرده و دوم آنکه در قالب ساختار و سازمانی پیاده کنند. چراغ اگر می‌خواهد مؤثر باشد باید به یک نهاد تبدیل شود. جامعه ما سال‌های طولانی است که از تکرار کارهای قدیمی آسیب دیده است و دچار تأخیر شده است. بخشی از کم‌حافظگی اجتماعی ما به عدم مستندسازی، عدم ساختارسازی و ناچاری از تکرار راه‌های رفته بازمی‌گردد. کسانی که به دنیای ترویج نجوم علاقه دارند به خاطر می‌آورند که تا چندین سال پیشنهادی به نام شاخه آماتوری انجمن نجوم ایران وجود داشت. آن نهاد با همه انتقادهایی که به آن وارد بود و با همه ضعف و قوت‌هایی که داشت، توانسته بود مسیرهای متعدد و تازه‌ای را در فرایند ترویج علم در کشور باز کند؛ توانسته بود راه‌هایی را در برابر مشکلات با آزمون و خطای متفاوت به دست آورد و همچنین تجربه مواجهه با چالش‌های فراوانی را داشت که چنان کارهایی با خود به همراه دارد. بعد از آنکه چند سال پیش این شاخه با استعفای اعضای هیئت‌مدیره آن منحل شد، همه آن تجربه‌ها، همه آن راه‌ها و روش‌ها و ایده‌ها و امکانات نیز نابود شد. امروز حتی آرشیوی از وب‌سایت شاخه آماتوری وجود ندارد و هیچ جایی نمی‌توانید انبوهی از تجربه‌های موفق یا شکست‌خورده آن گروه را بیابید که اگر امروز خواستید کاری مشابه انجام دهید، دست به تکرار خطاها نزنید. این مصیبتی است که در همه بخش‌ها وجود دارد و اگر چراغ می‌خواهد الگو و مثالی اصلاحی در فرایندهای موجود و از جمله ترویج علم انجام دهد نقطه شروع مناسب خود این جایزه است. از سوی دیگر تشکیل ساختار و سازوکار پیاده‌شده، امکان توسعه را می‌دهد و می‌توان بر اساس آن نیروهای داوطلب را به یاری گرفت، امکانات بیشتری برای پیشبرد اهداف تهیه کرد و چراغ را از رویدادی یک‌شبه به فرایندی مؤثر و اثرگذار در طول سال بدل کرد.
٣- یکی از مشکلاتی که در راه مروجان علم قرار دارد، در کنار همه مشکلات مالی و امکانات، ارتباط با مخاطبان است. بخشی از فعالان ترویج علم به دلیل فضای موجود نمی‌توانند مخاطبان بالقوه خود را بیابند. یکی از آثاری که رویدادهایی مانند این جوایز و تقدیرها می‌تواند داشته باشد، ایجاد چنین ارتباطی است؛ اینکه مخاطبان بیشتری را با این فعالان و کارهای آنها آشنا کند. این کار اگرچه با برگزاری این مراسم و اهدای این جوایز به طور مقطعی صورت می‌گیرد، اما برای تبدیل‌شدنش به روندی اثربخش لازم است که در طول سال نیز دنبال شود. یکی از کارهایی که جایزه‌ای مانند چراغ می‌تواند انجام دهد، پس از پایان اهدای جایزه آغاز می‌شود و آن تداوم در معرفی و اطلاع‌رسانی کارهایی است که منتخبان این جایزه انجام داده یا انجام می‌دهند. این کار می‌تواند از طریق وب‌سایت جایزه چراغ و در طول سال با معرفی دقیق‌تر و کامل‌تر برگزیدگان صورت بگیرد و وب‌سایت این جایزه می‌تواند به درگاهی برای علاقه‌مندان علم بدل شود تا مروجان فعال و برگزیدگان این جایزه را در طول سال دنبال کرده و از جریان کارهای آنها آگاه شود.
با وجود همه آنچه در بالا گفته شد، نمی‌توان چشم بر دشواری و ارزش والای کار دست‌اندرکاران چراغ بست. آنها کاری سخت و دشوار را آغاز کرده‌اند که اگر تداوم یابد، می‌تواند راه ترویج علم را در ایران درخشان‌تر کند.

شرق

دیدگاهتان را بنویسید

*

این سایت از اکیسمت برای کاهش هرزنامه استفاده می کند. بیاموزید که چگونه اطلاعات دیدگاه های شما پردازش می‌شوند.