همکاران ماهنامه «آسمان شب» لطف کردند و از من دعوت کردند تا به مناسبت پنجمین سال انتشار ماهنامه یادداشتی برای ایشان بنویسم.  با تبریک مجدد به دوستان این مجموعه، این یادداشت که در شماره پیشین این نشریه منتشر شد  را در اینجا باز نشر می کنم.

—-

ماهنامه آسمان شب، در سال 88 به خانواده مطبوعاتی کشور وارد شد. سالی که دنیا به مناسبت چهارصدمین سال رصد تلسکوپی گالیله سال جهانی نجوم را جشن می گرفت تا به بهانه گالیله ادای دین به مردان و زنانی بکند که نه تنها درک ما از عالم که درک ما از جایگاه خود در جهان را دگرگون کردند. عصر گالیله همزمان با نوزایی اروپا و ظهور علم جدید است. روش ها و روندهایی که ما را توانا تر، آگاه تر، قدرتمند تر، متواضع تر و البته در موارد بسیاری سرکش تر و یاغی تر کرده است.

دنیای جدیدی که رصدهای تاریخی گالیله نمادی از آغاز آن هستند و امروزه همه شئون زندگی ما را در بر گرفته است،  3 قرن بعد از آن به مساله‌ای برای ما در جغرافیای ایران بزرگ بدل شد.  کشوری که در تاریخ کهن خود فراز و فرود های فراوانی دیده و چندین باری نقشی تمدن ساز بازی کرده بود، کشور و مردمانی که در دوران باستان پر جمعیت ترین امپراتوری تاریخ جهان را بنا نهاده بودند و افسانه های پادشاهان باستانی آنها الهام بخش مردمانی در گوشه و کنار جهان شده بود،  مردمانی که هر بار پس از شکستی تلخ، ققنوس وار از خاکستر خویش بر می خاستند و دوباره بذر خرد و دانش و آگاهی و زندگی می پراکندند، مردمانی که در دوران تاریخی خود، نقشی ممتاز در ظهور تمدن اسلامی ایفا کردند حکیمان و دانشمندان آنها که از قضا در دوره خاموشی حکمت در اروپای دوران تاریک میانه، محافظ و توسعه دهنده آن بودند، نام هایی آشنا در جهان آن دوران به شمار می رفتند، باور نداشتند که آخرین افول تمدنی آنها همزمان با تغییر راه و رسم بازی در جهان باشد. نزدیک به سه قرن از آغاز عصر جدید علم در جهان می گذشت که در آستانه جنبش مشروطه مردم ایران، کم کم آگاهی از این عقب ماندن از قافله جهان رشد کرد. پیشگامان مشرطه از همان ابتدا و در میان جدل ها و بحث های خویش بر این نکته اتفاق نظر داشتند که یکی از دلایل این عقب ماندن ما گم شدن گوهر آگاهی است. به همین دلیل عجیب نیست از همان نخستین شماره های نخستین روزنامه هایی که در این سرزمین منتشر شد بخشی از آنها و در مواردی همه یک روزنامه به انعکاس و بازتاب پیشرفت های علمی و توضیح رویدادهای فنی برای مردم اختصاص یافت. بدین ترتیب ایران در رده معدود کشورهایی در جهان در آمد که فاصله ای میان ظهور روزنامه نگاری در آن و علمی نویسی وجود ندارد.

از آن تاریخ تا کنون مساله ما هنوز آگاهی است. اگر در جایی می بینید که مشکلات اقتصادی داریم، اگر مشکل اخلاقی و فرهنگی داریم، اگر تحمل دیگری را نداریم همه از نقص آگاهی ما است و اینجا است که رسالت روزنامه نگاری حرفه ای آشکار می شود.

اگرچه این روزها چه در ایران و چه در جهان معنی حرفه ای بودن تغییر کرده است. تیترهای مخاطب پسند، مطالب آگهی جمع کن و دل همه را به دست آوردن و یا جنجال به پا کردن مترادف حرفه ای گری شده است اما چه در ایران و چه د رجهان هنوز روزنامه نگاری حرفه ای معنی واقعی دیگری دارد که وقتی به آن عمل می شود معجزه می آفریند. روزنامه نگاری که  خود را در برابر مخاطبش مسوول می داند و هدفش کشف حقیقت، افزایش آگاهی و نظارت بر روندها است.

طبیعتا در این میانه روزنامه نگاری علمی حرفه ای نیز با هدف انتقال داده های درست، ترجمه داده های علمی به زبان عامه فهم اما دقیق و نظارت بر روندها و مسیرهای علمی و همچنین توضیح کار و راه و روش علمی نقشی ممتاز در افزایش آگاهی جامعه دارد.

بارها گفته ایم و شنیده ایم که اگر ایرانی آباد و توسعه می خواهیم باید به دنبال توسعه ای همه جانبه باشیم و برای این کار نیازمند توسعه علمی هستیم و توسعه علمی بدون ترویج و آگاه سازی مردم از علم روز و روندها و روش ها و کارکردهای علمی ممکن نیست. روزنامه نگاران علمی باید در راه مبارزه با خرافه، شبه علم و بدفهمی پیشگام باشند و در عین حال که به انتشار خبرهای درست و دقیق می پردازند راه و روش کار علم امروز و تفاوت آن با آنچه در دوران پیش از مدرن به علم معروف بود را به مردم توضح دهند. این کار آسانی نیست اما قرار هم نبوده است که آسان باشد.

نجوم در بین علوم دروازه ای به سوی علم به شمار می رود. آسمان پر ستاره ای که بر بالای سر همه ما گسترده شده ، آزمایشگاه رایگانی برای این علم است و خود دانش ستاره شناسی از آنجایی که تقاطع تعداد کثیری از علوم پایه از ریاضیات گرفته تا فیزیک و شیمی و زیست شناسی تا مهندسی و حتی علوم انسانی مانند ادبیات و تاریخ به شمار می رود، بهانه ای برای علاقه مند کردن دیگران به این دنیای پر هیجان و مهم است. ترویج نجوم تنها ترویج ستاره شناسی نیست بلکه بازگردن قفل علاقه مردم و به خصوص نوجوانان و جوانان به جهان شگفت انگیز علم است.

علاقه ای که اگر تحریک شود آنگاه سطح دانش آموزان ما و همچنین حمایت خانواده های آنها از علوم، ریاضیات و فناوری افزایش می یابد و نتیجه اش تضمین رشد علمی آینده ایران خواهد بود. اما ترویج نجوم هم مانند هر علم دیگری نیاز به مروج و کار رسانه ای حرفه ای دارد و اینجا است که اهمیت ظهور آسمان شب بیشتر خود را نشان می دهد.

سال ها پس از اینکه ماهنامه نجوم تنها نشریه تخصصی در حوزه نجوم برای عموم بود، سرانجام ماهنامه آسمان شب منتشر شد. از همان ظهور اول تاثیر نشریه آسمان شب مشهود بود. حالا مخاطب قدرت انتخاب داشت و پایان حضور تنهای نجوم باعث شد تا این نشریه نیز به واسطه حضور رقیب تازه دستی بجنباند. قطعا انتشار آسمان شب در تغییرات مثبتی که ماهنامه نجوم در سال های اخیر دیده است موثر بوده است و این تنها نمونه کوچکی از برکات حضور «دیگری» است. در حضور دیگری است که ما رشد می کنیم، توسعه پیدا می کنیم و بزرگ می شویم. جامعه در حضور تعدد انتخاب است که می تواند انتخاب کند و در این فضا است که اگر اصول حرفه ای حاکم باشد، کارمان موثر تر خواهد شد.

آسمان شب در سال 88 به خانواده مطبوعات کشور اضافه شد. در روزهایی که کشور ما نگران بود و امید و آگاهی بیش از هر زمانی مورد نیاز بود و چه خوب که آسمان شب آمد تا نه تنها ایران را برای توسعه علمی و ترویج نجوم کمک کند، که بذر امید بپاشد.

قطعا راه روزنامه نگاری و راه روزنامه نگاری علمی حرفه ای راه آسانی نیست. در شرایط امروز و در دشواری های اقتصادی کار فرهنگی و ادامه دادن و ماندن به چیزی بیش از علاقه نیاز دارد. همت می طلبد و انگیزه ای دایمی. مدیران و نویسندگان آسمان شب اگر می خواهند حرفه ای بمانند و پیش بروند راه سختی در پیش دارند. اما این سربالایی به ظاهر بی پایان روزی تمام می شود و سرانجام راه ها هموار می شود. همانطور که در ویژه نامه صدمین شماره ماهنامه نجوم نیز نوشتم مهم این است که در آن روز وقتی به عقب نگاه می کنیم مطمئن باشیم که مسیر را گم نکرده ایم. مسیر ما روزنامه نگاری علمی حرفه ای است. چراغ راه ما و امید ما برای آینده و تاثیر گذاری در جامعه چیزی جز این مسیر نیست.

دست مریزاد که آمدید،  مانده اید و امید که ماندگار باشید.