ترویج علم یک فرآیند بههمپیوسته و زمانبر است. اگرچه این مساله گزارهای بدیهی به شمار میرود، اما بسیاری از اوقات در عمل به فراموشی سپرده میشود.
اینکه چرا باید علم را ترویج کرد و اهمیت آن برای جامعه و مردم چیست داستان دیگری دارد. داستانی که بخشی از آن را در مجموعه مقالههای ترویج علم، که تعدادی از آنها در همین سایت منتشر شده است توضیح دادهام و البته درباره آن میتوانید به دهها منبع دیگر مراجعه کنید.
بهطور خلاصه و جهت یادآوری شاید بتوان سرفصلهای زیر را درباره برخی از دلایل ترویج علم مطرح کرد:
– علم را ترویج میکنیم، چون بدون ترویج علم، حوزه مطالعات تخصصی علمی – که برای حیات و آینده حیات نوع بشر ضروری است – پشتیبانی مردمی و درنتیجه اهمیت عمومی و توان کسب بودجه و حمایت دولتی و ملی را برای ادامه کار از دست میدهد.
– علم را ترویج میکنیم چون بدون ایجاد انگیزه در نسل نوجوان و خانواده آنان، آینده کاوش و تحقیقات علمی ازنظر نیروی انسانی با خطر مواجه میشود.
– علم را ترویج میکنیم چون توسعه همهجانبه بدون توسعه علمی و توسعه علمی بودن افزایش آگاهی عمومی علمی مردم قابلدستیابی نیست.
– علم را ترویج میکنیم چون دنیای امروز ما با علم و دست آوردهای علمی درهمتنیده است و آگاهانه زیستن در این جهان نیازمند آگاهی علمی است.
– علم را ترویج میکنیم چون روش تفکر علمی که در پس تحقیقات علمی عمل میکند، تنها در تحقیقات آکادمیک کاربرد ندارد و میتواند در زندگی روزمره و در مواجهه با مشکلات روزانه ما به کار گرفته شود و ما را از افتادن به دام خرافه و شبهعلم و تصمیمات غیرمنطقی محفوظ دارد.
– علم را ترویج میکنیم چون فکر میکنیم ابزاری تواناتر و هیجانانگیزتر از علم وجود ندارد که ما کنجکاوی ما را شکوفا کند، ما را شگفتزده کند و ما را در درک جهانی چنین بینظیر یاری دهد و چشماندازهای ما را از افقهای بسته و محدود و تنگ به دشتهای بیکران و زیبای ممکن و ناممکن توسعه دهد.
چنین هدفهای وسیعی قطعا مخاطبان وسیعی نیز برای مساله ترویج علم به همراه میآورد. نشریات و رسانهها، مراکز ترویج گر و از سوی دیگر نهادهای علمی که در ترویج علم مشارکت میکنند. اما واقعیت این است که در کشورهایی مانند ما گاهی چرخه و زنجیره کاملی برای ترویج علم وجود ندارد.
بیایید به دنیای نجوم نگاه کنیم. دنیای نجوم، مثال خوبی است چون در طی قریب به دو دهه گذشته شاهد رشدی تورمی در زمینهی ترویج بوده است. نجوم آماتوری در ایران با اتکا به پشتوانه خود و ابتکارهای موفقی در طی این دو دهه، یکباره رشدی جهشوار را تجربه کرد. حاصل این فرآیند علاقهمند شدن تعداد بسیاری از مردم و بهخصوص نوجوانان و جوانان به نجوم بود. گروههای نجومی و برنامههای عمومی نجومی در سراسر کشور توسعه پیدا کرد و برخی از افرادی که مخاطبان این برنامههای ترویجی بودند وارد دنیای حرفهای نجوم و ستارهشناسی شدند و برخی دیگر تصمیم گرفتند این علاقه خود را بهصورت غیرحرفهای و ذوقی ادامه دهند.
نکته مهم اینکه هم آنهایی که وارد دنیای حرفهای شدند و هم آنهایی که قصد داشتند کار خود را بهصورت غیرحرفهای ادامه دهند در بازهای از این روند با مساله کمبود منابع مواجه شدهاند.
اگرچه در دورانی منابع برای کسانی که تازه به موضوعی مانند نجوم علاقهمند میشدند نیز وجود داشت اما کمکم منابع موردنیاز این گروه (شامل منابع مکتوب، گروهها و انجمنها و باشگاهها) توسعه یافت. اما بعدازاینکه افراد علاقهمند شدند و سطح عمومی را پشت سر گذاشتند با کمبود منابع مواجه میشدند.
خوشبختانه در چند سال اخیر قدمهای خوبی در این زمینه برداشته شده است. برای مثال در زمینهی عکاسی نجومی کارگاههای ملی منظمی برگزار میشود که متخصصان عکاسی نجومی را تغذیه میکند. در زمینههایی مانند رصد اختفاها، جستجوی سیارکها و همچنین آلودگی نوری و جستجوی دهانههای برخوردی و بهطور خاصتر و شاید قدیمیتر از همه این موارد موردی مانند رویت هلال ماه عملا حوزه پیش روی علاقهمندان فعالتر امکان فعالیت بیشتری را فراهم آورده است.
اما بااینوجود هنوز جا برای ایدهها و ابتکارهای جدید باز است و یکی از آنها که بهگونهای جدی میتواند راهگشا باشد، پر کردن فضای آماتوری و حرفهای و آشنا کردن علاقهمندان آماتور به دنیای حرفهای و روشها و مواد و ابزار آن است.
در دنیای حرفهای علم راه و روشی ویژه برقرار است. محصول علم در فضا آکادمیک در قالب مقالههای تحقیقی منتشر میشود که به زبان کاملا فنی نوشته میشوند و خواندن آن گاهی برای خود متخصصان نیز کاری دشوار و نفسگیر است.
کار ارزشمندی که دو نفر از ستاره شناسان حرفهای ایرانی که سابقه فعالیت آماتوری طولانی دارند، بهتازگی آغاز کردهاند میتواند یکی از حلقههای مهم فرآیند ترویج علم را تشکیل دهد.
بهطور خلاصه کاری که این دو ستارهشناس ایرانی انجام دادهاند، این است که مقالههای آکادمیک روز را به زبان قابلفهم عامه بازنویسی میکنند. بدین ترتیب نهتنها مخاطب علاقهمند و پیگیر که دنبال دادههایی بالاتر از سطح عمومی است، میتواند اطلاعات دقیقتری به دست آورد و درعینحال با فضای کارهای حرفهای آشنا شود که کمکم با فضا و روش کار این دنیا و همچنین برخی از رویدادهای روز آشنا میشوند.
آیرین شیوایی و آزاده کیوانی، پشت این ایده قرار دارند و برای تحقق آن وبسایت اسطرلاب را طراحی کردهاند.
آزاده و آیرین هر دو از علاقهمندان قدیمی نجوم هستند. آنها در دوره مدرسه فعالیتهای نجومی خود را آغاز کردند و در دورهای، در رصدخانه زعفرانیه (آزاده علاوه بر رصدخانه در مدرسه فرزانگان نیز فعالیت نجومی داشت) نجوم آماتوری را دنبال کردند و باعلاقه آن را دنبال کردند. نجوم و دنیای شگفتانگیز ستارهشناسی برای آزاده کیوانی و آیرین شیوایی آنقدر جذابیت به همراه داشت که برای آنها به چیزی بیش از سرگرمی بدل شود و آینده حرفهای خود را در آن جستجو کنند. آزاده در سال 1387 به دانشگاه ایالتی لوییزینا رفت و سپس به رصدخانه پیر اوژه پیوست و تحقیقاتش را در زمینهی پرتوهای کیهانی پرانرژی ادامه داد. او دکترای خود را در رشته اخترفیزیک و در سال 1392 اخذ کرد و از امسال به گروه اخترفیزیک ذرهای دانشگاه پنسیلوانیا خواهد پیوست.
آیرین نیز که همچون آزاده نجوم را از دوره مدرسه و در رصدخانه زعفرانیه تجربه کرده بود آنچنان مسحور دنیای علم شد که تصمیم گرفت زندگی خود را در مسیر علم ادامه دهد. آیرین که در کنار فعالیت نجومی نخستین خانم ایرانی است که به قطب جنوب نیز سفر کرده است، پس از اخذ کارشناسی فیزیک از دانشگاه تهران به دانشگاه کالیفرنیا در ریور ساید رفت تا تحصیلاتش در مقطع دکتری را ادامه دهد و هماکنون مشغول سپری کردن این دوره در رشته نجوم رصدی است.
آزاده و آیرین هر دو، علاوه بر دنبال کردن کارهای نجومی، علاقه فراوانی به ترویج نیز داشتند. هر دو آنها در مناسبتهای مختلف در برگزاری نمایشگاهها و برنامههای عمومی ترویجی علم فعالیت کرده بودند. آیرین در این مسیر به همکاری با برنامه تلویزیونی آسمان شب پرداخت و در تاسیس پروژه صلح ستارگان مشارکت کرد و یکی از ادیتورهای ویژهنامه سال جهانی نجوم بود که توسط انتشارات جام جم در آغاز این سال منتشر شد.
علاقه و تجربه هر دو آنها در این زمینه باعث شد تا منبعی را به وجود آورند که در زمان آنها وجود نداشت و حالا کسانی که در موقعیتی هستند که خود آنها سالها پیش در آن قرار داشتند میتوانند منبع مناسبی را در دسترس داشته باشند.
سایت اسطرلاب (staryab.com) درحالیکه یکی از جدیدترین منابع برای علاقهمندان کارآزمودهتر دنیای نجوم است میتواند الهامبخش فعالان ترویج علم در سایر رشتهها هم باشند.
این اتفاق درعینحال شاید در آینده بتواند یکی از تاثیرات ترویج علم را آشکار کند. آیرین و آزاده از دروازه ترویج علمی که در ایران رایج شده بود به دنیای حرفهای قدم گذاشتند. به همین واسطه باوجوداینکه اکنون حرفهایهای رشته خود هستند و رسما در طبقه دانشمندان به شمار میروند، نگاهشان به دنیای آماتوری نهتنها نگاهی منفی نیست که چون ارزشهای آن را میدانند برای کمک به آن حاضرند از وقت باارزش خود برای کمک به بخشی از مخاطبان غیرحرفهای استفاده کنند.
وجود روند ترویج علم در جامعه باعث میشود دیواری که برخی از دانشمندان حرفهای به دور دنیای علم کشیدهاند و باعث عمیقتر شدن شکاف میان مردم و علم میشود، ترک بردارد و نسل آینده حرفهایهای ما درک بهتری از دنیای آماتوری داشته باشند و به لطف آنها آماتورهای ما دسترسی دقیقتری به دنیای علم واقعی داشته باشند.
برای آزاده و آیرین آرزوی موفقیت میکنم و امیدوارم این نوع فعالیتها هرچه بیشتر در دنیای ترویج علم در ایران رخ دهد.
—
درباره این وب سایت همچنین می توانید به آخرین قسمت رادیو اینترنتی راز در این نشانی گوش دهید
سلام. ممنون بابت معرفی این سایت خوب.
بسیار ممنون که ما را با این سایت خوب، مخصوصا با توجه به نویسندگان آن آشنا نمودید.