در طی هفته گذشته، به مناسبت روزی که در تقویم ایران به روز خبرنگار نام‌گذاری شده است، مراسم متعددی برگزار شد. بسیاری از مسئولان و مقام‌ها در حوزه‌های مختلف در جمع خبرنگاران حضور یافتند تا هم از زحمات آن‌ها قدردانی کنند و هم رهنمودهایی به آن‌ها بدهند و البته به‌طورمعمول این مراسم با اهدای هدایایی به روزنامه‌نگاران پایان یافت.

من بعید می‌دانم کسی که آگاهانه رشته روزنامه‌نگاری را انتخاب کرده باشد نیازی داشته باشد که کسی از او تشکر کند و یا به او تبریک بگوید. او اگر فرصت انجام کارش را پیدا کند و موانع کمتری سر راهش قرار داده شود به‌اندازه کافی رضایت خواهد داشت. از سوی دیگر اهدا و دریافت چنین هدایایی نیز به‌طورمعمول در رده خطوط قرمز رسانه‌های حرفه‌ای قرار دارد. تقریباً در تمامی رسانه‌های بزرگ و حرفه‌ای جهان دریافت و قبول هدیه از سوی منابع و مراکز خبری ممنوع است. به این دلیل ساده که اعتبار و استقلال گزارش گر را زیر سوال می‌برد.

اما شاید مهم‌ترین بخش و جدی‌ترین نکته در این داستان نگاهی است که در بین مقام‌های مختلف – از سیاستمدار و مدیر گرفته تا دانشمند و مرکز پژوهشی – نسبت به عرصه خبر و رسانه وجود دارد. در توصیه‌ها و پندهایی که به‌خصوص در چنین مناسبتی به‌کرات شنیده می‌شود تعریف وظایف رسانه‌ها است.

در یک مورد در حوزه علم یکی از مقام‌های ارشد جهاد دانشگاهی خطاب به خبرنگاران می‌گوید:

«علاوه بر انعکاس و بازنشر فعالیت‌ها آنچه حوزه علمی کشور به آن احتیاج دارد این است که فعالیت‌های مثبت علمی بسیاری از سازمان‌های علمی و پژوهشی که از هیاهوهای سیاسی دور هستند، مغفول مانده که یک رسانه علمی باید به جد به معرفی این فعالیت‌ها بپردازد.» و در ادامه می‌گوید: «ایجاد وفاق و مطرح کردن این موضوعات بر عهده یک رسانه علمی و خبرنگاری است که به موضوعات و چالش‌های علم و پژوهش در کشور اشراف دارد.»

این سخنان و موارد مشابه آن در صحبت‌های دیگر مقام‌ها و حتی دانشمندان نیز به چشم می‌خورد. در اینکه بخشی از وظیفه رسانه و به‌طور خاص رسانه و روزنامه‌نگار علم، اطلاع‌رسانی رویدادهای علمی است حرفی نیست. اگرچه این کار با بازپخش خبرها تفاوتی بنیادی دارد؛ اما مهم است هم ما و هم مسئولان به یاد بیاوریم که روزنامه‌نگار علم تریبونی برای بازتاب نظرات سازمان‌ها، پژوهشگاه‌ها و دانشگاه‌ها نیست. وظیفه رسانه علمی نیست که ضعف مدیریت را جبران کند و نقش روابط عمومی نهادها را بر عهده بگیرد و به معرفی آن‌ها بپردازد. همچنین وظیفه یک رسانه علمی الزاماً ایجاد وفاق نیست.

روزنامه‌نگاران علم وظیفه دارند که دنیای علم را رصد کنند. خبرهای با اهمیت را جدا کرده، روی آن تحقیق کنند و پس از گذراندن آن‌ها از پالایه‌های متعدد صحت سنجی به زبانی ساده برای مردم بازتعریف کنند. درعین‌حال آن‌ها هستند که مراقب‌اند ادعاهای نابجا از سوی نهادها و سازمان‌ها مطرح نشود. آن‌ها در مقابل شبه‌علم و خرافه می‌ایستند و جلوی توسعه آن را می‌گیرند. آن‌ها وظیفه‌دارند بر روند کارهای پژوهشی نظارت کنند و در مناقشات دست به تحقیق بزنند و یافته خود را منتشر کنند. هیچ الزامی بر وفاق وجود ندارد گاهی در یک مناظره یک‌سوی داستان اشتباه می‌کند. در گفتگو درباره گرمایش زمین هنوز بسیاری هستند که فکر می‌کنند این اتفاق تنها یک توهم است این افراد جایی در مناظرات علمی ندارند و قرار نیست روزنامه‌نگاران فضایی برای ابراز بیان آن‌ها ایجاد کنند.

مواجهه و برخورد رسانه علم با دانشمندان و سیاست‌گذاران و … برخورد استاد و شاگرد نیست. برخورد و مواجهه دو متخصص است. به همین دلیل هم است که شاید ذات برگزاری مراسمی مانند روز خبرنگار در شکلی که امروز برگزار می‌شود چندان در شان روزنامه‌نگاران نباشد شاید بهتر از برگزاری یک جلسه و تبریک‌های فرمایشی و هدیه دادن‌های غیرحرفه‌ای، بهترین آرامش خیال برای خبرنگاران این باشد که وقتی از منبعی سوال می‌پرسند آن شخص به آن‌ها نه به چشم یک ابزار تبلیغاتی که به چشم جایگاه واقعی آن‌ها نگاه کند.

—

متن بالا بخش دوم از ستون جام دانش بود که از هفته پیش نوشتن آن را برای جام جم آغاز کرده ام. این قسمت که قرار بود امروز منتشر شود به صلاحدید مدیران روزنامه، حذف شد و انتشار نیافت.