گزارش نیچر از تحقیقی درباره نحوه گفتگو با شکاکان کارآمدی واکسن

جنبش ضد واکسن در سراسر جهان در حال رشد است. نشان به آن نشان که برخی از بیماری‌های کاملاً مهارشده مانند سرخک بار دیگر شروع به قربانی گرفتن کرده‌اند. مخالفت و ابراز شک به کارآمدی واکسن‌ها به طبقه اجتماعی خاصی وابسته نیست. از شبه ستاره‌های شبکه‌های اجتماعی گرفته تا برخی از افراد دارای تحصیلات عالیه، مومنان به فرق شناخته شده و ناشناخته مذهبی و البته که سیاستمدارانی در گوشه و کنار سیاره ما بر این آتش پرخطر، اکسیژن بیشتر اطلاعات غلط می‌دمند و مردمان را قربانی جهالت می‌کنند.

از رهبر جمهوری اسلامی ایران گرفته که در میانه غارت کرونا دشمن را در مؤثرترین واکسن‌های جهان یافت، تا وزارت بهداشت رئیس‌جمهور پر صدای ایالت متحده که نه‌تنها خود منکر کارآمدی واکسن است که همین روزها جمعی از متخصصان مشاوره واکسن در موسسه پیشگیری و مقابله با بیماری‌های عفونی را اخراج کرده است. اما بت عیار مخالفت با علم که در این تناسخ خود، به شکل ضدیت با واکسن ظهور کرده است، و در هر گوشه‌ای با چهره و رخی متفاوت تلاش می‌کند تا هوش و عقل از مردمان برباید، بزرگ‌ترین قربانی خود را نه در میان مؤمنانش که در میان مردمانی می‌یابد که از روی نگرانی و فضای آلوده اطلاع‌رسانی و انتحار رسانه علم، نگران و پرسشگرند.

بزرگ‌ترین خطای مبارزان راه آگاهی این است که تفاوت مهم میان این دو گروه را نادیده بگیرند و با کسانی که سوال و شک دارند به زبان تحقیر و تحمیل سخن بگویند. میان مؤمنان به خرافه و شبه‌علم و کسانی که پرسش دارند تفاوت از زمین تا آسمان است.

اما اگر ما در پاسخ دادن و گفتگو با شکاکان – و اگر اعصابی از جنس فولاد داشته باشیم – با منکران عنان اختیار از کف بدهیم و چنان کنیم که سرکنگبین تلاشمان صفرای انکار بیفزاید، ما به‌جای کمک‌کننده به حل مشکل، به بخشی از مسئله بدل می‌شویم.

مجله نیچر امروز گزارشی درباره تحقیقی منتشر کرده که سعی کرده است تا دریابد چه راه‌هایی برای گفتگو با شکاکان و منکران کارآمدتر است و کدام مسیرها پرخطرتر و طعنه‌آمیز نیست که بودجه همین تحقیق که بخشی از نتایجش در گزارش زیر آمده نیز اکنون متوقف‌شده است.

به دلیل اهمیت این موضوع در ادامه ترجمه کامل این مقاله در نیچر (که اصلش را در اینجا می‌توانید بخوانید) آمده است.  شاید برای برخی از ما کارآمد باشد.

چگونه با یک فرد شکاک به واکسن صحبت کنیم
تحقیقات نشان می‌دهد چه راهکاری مؤثر است

سوفیا نیوکامر در زندگی حرفه‌ای خود، روندهای واکسیناسیون و ایمنی آن را در ایالات متحده تحلیل می‌کند. این اپیدمیولوژیست در دانشگاه مونتانا در میزولا، عواملی را بررسی کرده است که مانع از تکمیل ایمن‌سازی توصیه‌شده‌ی فرزندانشان توسط برخی افراد می‌شود.

بنابراین، جای تعجب نیست که در زندگی شخصی‌اش نیز از نیوکامر درباره واکسن‌ها سؤال می‌شود. او می‌گوید: «من یک مادر هستم و گفت‌وگوهای زیادی در زمین بازی داشته‌ام. وقتی مردم می‌فهمند که من در مورد واکسن تحقیق می‌کنم، دوست دارند سؤال بپرسند. کاری که من سعی می‌کنم انجام دهم این است که گوش کنم و تا جایی که می‌توانم، دانسته‌هایم را با آنها در میان بگذارم.»

پرسش‌ها و تردیدها درباره واکسن‌ها در سراسر جهان رو به افزایش است. یک مطالعه بزرگ جهانی نشان داد که درک اهمیت واکسن برای کودکان در دوران همه‌گیری کووید-۱۹، در ۵۲ کشور از ۵۵ کشور مورد مطالعه، کاهش یافته است¹ (به نمودار «کاهش اعتماد» مراجعه کنید). در ایالات متحده، حدود ۲۰ درصد از والدین در مورد واکسن مردد هستند؛ این یکی از دلایل شیوع سرخک در سال جاری است که منجر به مرگ سه فرد واکسینه‌نشده شده است.

متخصصان بهداشت عمومی نگرانند که این روندها بدتر شوند، بخشی از آن به دلیل نفوذ رابرت اف. کندی جونیور است که بارها ایمنی واکسن‌ها را زیر سؤال برده و به اشتباه آنها را به اوتیسم ربط داده است. کندی امسال از سوی دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور وقت آمریکا، برای رهبری وزارت بهداشت و خدمات انسانی (HHS) انتخاب شد، نهادی که مسئول تأیید واکسن‌ها و ارائه توصیه‌ها در مورد استفاده از آنهاست.

کاهش اعتماد: نمودار میله‌ای نتایج نظرسنجی قبل و در طول همه‌گیری کووید-۱۹. در حالی که اهمیت درک‌شده‌ی واکسیناسیون کودکان در چین، هند و مکزیک افزایش یافت، اکثر کشورها شاهد افت شدید بودند.

این تغییر در نگرش عمومی نسبت به ایمن‌سازی می‌تواند دانشمندان، پزشکان و بسیاری دیگر را دلسرد کند، زیرا واکسن‌ها یکی از مقرون‌به‌صرفه‌ترین راه‌ها برای پیشگیری از بیماری‌ها هستند و در ۵۰ سال گذشته جان بیش از ۱۵۰ میلیون نفر را نجات داده‌اند. پس به کسی که تردید دارد چه باید گفت؟ هنگام صحبت با خانواده یا دوستان، چه نوع اطلاعات یا استدلالی می‌تواند کمک‌کننده باشد؟ خوشبختانه، موج تحقیقات در مورد تردید نسبت به واکسن در دهه گذشته، در حال ارائه پاسخ‌هایی است. هایدی لارسون، که در مدرسه بهداشت و پزشکی حاره‌ای لندن بر روی اعتماد به واکسن‌ها مطالعه می‌کند، می‌گوید: «نکات زیادی وجود دارد که می‌توانیم از آنها بهره ببریم.»

محققان می‌گویند هر کسی می‌تواند با گوش دادن به نگرانی‌ها و ارائه نظرات مثبت، به رفع تردید در مورد واکسن کمک کند. دافنه بوسینک-وورند، که در مرکز پزشکی دانشگاه رادبود در نایمخن هلند بر روی تصمیم‌گیری‌های مربوط به واکسن تحقیق می‌کند، می‌گوید: «اگر فکر می‌کنید واکسیناسیون کار خوبی است، اگر به آن اعتماد دارید، اگر فکر می‌کنید راه خوبی برای محافظت از فرزندانتان است، فکر می‌کنم می‌توانید این دیدگاه را به اشتراک بگذارید.»

گوش دهید، قضاوت نکنید

محققان می‌گویند اولین کاری که باید در مواجهه با فردی که در مورد واکسن ابراز تردید می‌کند انجام دهید، این است که او را قضاوت یا رد نکنید. این تصور که افراد نادان، غیرمنطقی یا به سادگی اطلاعات نادرست آنلاین را باور کرده‌اند، اشتباه است. لارسون می‌گوید: بسیاری از مردم سؤالات واقعی و بجایی دارند و «اگر فوراً واکنش نشان دهید و بگویید “این حرف احمقانه است” یا “این واقعیت ندارد”، آنها را از دست خواهید داد.» (محققان بین «تردید در مورد واکسن» – یعنی عدم اطمینان از واکسیناسیون – و فعالان «ضد واکسن» که علیه آن کمپین می‌کنند، تمایز قائل می‌شوند.)

در عوض، محققان متفق‌القولند که بهتر است فعالانه گوش دهید، سؤال بپرسید و کنجکاو باشید که چه چیزی پشت این نگرانی‌ها نهفته است. بوسینک-وورند می‌گوید: «فکر می‌کنم این کار گاهی دشوار است، اما ما باید واقعاً نسبت به دیدگاه‌ها و ایده‌های مردم گشاده‌رو باشیم.» محمد شریف رضایی، پژوهشگر بهداشت عمومی در دانشگاه کمبریج بریتانیا، می‌گوید: «وقتی بدانیم مسائل چیست و موانع خاص کدامند، آنگاه می‌توانیم یک به یک به آنها رسیدگی کنیم.»

محققان طیف وسیعی از دلایل را شناسایی کرده‌اند که باعث می‌شود مردم در مورد واکسینه کردن خود یا فرزندانشان تردید کنند. در سال ۲۰۱۴، یک گروه کاری متخصص در زمینه تردید در مورد واکسن که توسط سازمان بهداشت جهانی تشکیل شده بود، از دسته‌بندی این دلایل در سه گروه حمایت کرد: اعتماد (به ایمنی و اثربخشی واکسن‌ها یا نظام بهداشتی ارائه‌دهنده‌ی آن اعتماد ندارم)؛ سهل‌انگاری (به آن نیازی ندارم چون خطرات کم است)؛ و سهولت دسترسی (به راحتی نمی‌توانم به آن دسترسی پیدا کنم)². زمینه فرهنگی نیز مهم است، زیرا فرهنگ و پیشینه مذهبی یا قومی افراد می‌تواند بر نگرش آنها تأثیر بگذارد.

یک مطالعه بزرگ اروپایی به ریشه بسیاری از نگرانی‌ها اشاره کرد. این مطالعه با عنوان VAX-TRUST، دلایل تردید والدین برای واکسیناسیون فرزندانشان را در هفت کشور اروپایی بین سال‌های ۲۰۲۱ تا ۲۰۲۴ بررسی کرد، دوره‌ای که همه‌گیری کووید-۱۹ را در بر می‌گرفت³. به گفته‌ی پیا وولانتو، دانشمند علوم اجتماعی در دانشگاه تامپره فنلاند که رهبری این مطالعه را بر عهده داشت، تردید معمولاً «با نگرانی‌های شخصی درباره اینکه “این واکسن با فرزند من چه خواهد کرد؟ چگونه بر سلامتی من تأثیر خواهد گذاشت؟” آغاز می‌شود.»

وولانتو می‌گوید، آنچه به‌ویژه در ایجاد این تردیدها تأثیرگذار بود، داستان‌های حکایتی از دوستان و رسانه‌ها بود که به عوارض جانبی احتمالی واکسن اشاره داشت. او می‌گوید: «موارد قبلی در شکل‌گیری دیدگاه‌های آنها بسیار مهم بود» – حتی با وجود اینکه عوارض جانبی جدی نادر هستند و داده‌ها نشان می‌دهند که برای اکثر مردم، مزایای واکسن‌ها بر خطرات آن برتری دارد.

یک مرور تحقیقاتی که در سال ۲۰۲۳ منتشر شد، آسیب ماندگار ناشی از یک داستان ترسناک را اندازه‌گیری کرد. نویسندگان ۱۱۵ مطالعه را که به بررسی دلایل تردید والدین در ایالات متحده در مورد واکسن سرخک، اوریون و سرخجه (MMR) پرداخته بودند، ارزیابی کردند⁴. شایع‌ترین دلیل، ترس از ایجاد اوتیسم بود که تا حدی از یک مقاله برجسته در سال ۱۹۹۸ در مجله لنست نشأت می‌گیرد که ادعا می‌کرد ارتباطی بین واکسن MMR و اوتیسم وجود دارد. مشخص شد که این مقاله جعلی بوده و پس گرفته شد و مطالعات بعدی به طور قانع‌کننده‌ای نشان دادند که هیچ ارتباطی وجود ندارد، هرچند کندی و دیگران همچنان به این ارتباط اشاره می‌کنند. سخنگوی وزارت بهداشت و خدمات انسانی (HHS) می‌گوید که مؤسسه ملی بهداشت ایالات متحده (NIH) به طور فعال در حال بررسی علل ریشه‌ای اوتیسم است و با موضوع افزایش نرخ اوتیسم «تنها با استفاده از علم مبتنی بر شواهد و استاندارد طلایی» مقابله می‌کند.

سخنگوی HHS افزود: «مقصر دانستن وزیر کندی در مورد تردید نسبت به واکسن، یک واقعیت گسترده‌تر و پیچیده‌تر را نادیده می‌گیرد: اعتماد به نهادهای بهداشت عمومی در طول همه‌گیری کووید-۱۹ کاهش یافت که عمدتاً ناشی از پیام‌رسانی متناقض، دستورات متغیر و عدم ارائه داده‌های شفاف و بلندمدت در مورد ایمنی و اثربخشی بود.»

دیدگاه خود را بیان کنید

شاید بدیهی به نظر برسد، اما محققان می‌گویند که ارائه اطلاعات یا نظرات در یک گفتگو مهم است. رضایی می‌گوید: «شما باید نگرانی‌ها را جویا شوید و سپس اطلاعات دقیق و قابل اعتماد را به اشتراک بگذارید.»

پزشکان و سایر کارکنان مراقبت‌های بهداشتی بهترین افراد برای ارائه این مشاوره هستند. یک مرور سیستماتیک مطالعات در سال ۲۰۲۳، شامل ۱۵ کارآزمایی تصادفی، نشان داد که توصیه‌های مداوم و واضح از سوی متخصصان بهداشتی مورد اعتماد که به تصورات غلط پرداخته و به مزایا اشاره می‌کردند، به شدت با افزایش واکسیناسیون در دوران بارداری مرتبط بود، به ویژه زمانی که توصیه‌ها به صورت حضوری ارائه می‌شدند⁵. رضایی که این مرور را رهبری کرده است، می‌گوید این «یکی از مهم‌ترین استراتژی‌های مبتنی بر شواهد» است. اما او تأکید می‌کند که هدف باید توانمندسازی فرد برای گرفتن تصمیم آگاهانه باشد، نه اینکه به او بگوییم چه کار کند. «فکر می‌کنم این یک راه بسیار مؤثر برای جلب اعتماد مردم است.»

یک روش برای انجام این کار به شیوه‌ای غیرقضاوتی، «مصاحبه انگیزشی» نامیده می‌شود. این روش شامل یک گفتگوی همدلانه و محترمانه بین یک کارمند بهداشتی و گیرنده بالقوه واکسن است که هدف آن تقویت انگیزه فرد است. این گفتگو معمولاً با توصیه به واکسیناسیون شروع می‌شود، اما اگر فردی ابراز دودلی یا اکراه کند، کارمند بهداشتی ممکن است بپرسد «چرا مطمئن نیستید؟»، سپس نگرانی‌ها را تصدیق کرده و اطلاعاتی متناسب با آن نگرانی‌ها ارائه دهد⁶.

به عنوان مثال، اگر والدینی در مورد واکسن MMR و اوتیسم ابراز نگرانی کنند، کارمند بهداشتی ممکن است بگوید: «بیش از ۵۰۰ مطالعه در سراسر جهان نشان داده‌اند که هیچ ارتباطی بین این واکسن و اوتیسم وجود ندارد. فراوانی اوتیسم در کودکان واکسینه‌شده با کودکان واکسینه‌نشده یکسان است. نظر شما چیست؟» (این رویکرد با یک روش دستوری‌تر مانند «این واکسن ایمن است، به شما اطمینان می‌دهم» یا «باید واکسیناسیون فرزندتان را به‌روز کنید» متفاوت است.)

چندین مطالعه نشان داده‌اند که مصاحبه انگیزشی می‌تواند رفتار را تغییر دهد. در یک کارآزمایی در کبک کانادا، والدین حدود ۱۱۰۰ نوزاد پس از تولد فرزندانشان در بخش زایمان، یک جلسه مصاحبه انگیزشی دریافت کردند⁷. هفت ماه بعد، ۷۶ درصد از کودکان در گروه آزمایش تمام واکسن‌های توصیه‌شده را دریافت کرده بودند، در حالی که این رقم در گروه کنترل که این مداخله را دریافت نکرده بودند، ۶۹ درصد بود. این نتایج و نتایج دیگر، دولت کبک را متقاعد کرد که این برنامه را از سال ۲۰۱۷ برای تمام والدین نوزادان اجرا کند. این برنامه منجر به افزایش تقریباً ۷ درصدی پوشش واکسیناسیون پس از ۲۴ ماه شد.

محققان می‌گویند افرادی که متخصص بهداشت نیستند نیز می‌توانند چنین پیام‌هایی را به اشتراک بگذارند؛ آنها نیازی به دانستن حقایق و آمار دقیق از مطالعات ندارند. به اشتراک گذاشتن تجربیات شخصی نیز کمک‌کننده است. وولانتو می‌گوید: «برای کسانی که کمی مردد هستند، اغلب به اشتراک گذاشتن تجربه شخصی خود از اینکه چرا واکسن زدید و چرا به واکسن‌ها اعتماد دارید، کافی است.»

صادق باشید

محققان می‌گویند شفافیت و اذعان به عدم قطعیت‌ها کلیدی است. یک مرور سیستماتیک از روش‌های مبارزه با اطلاعات نادرست در مورد واکسن در سال ۲۰۲۳ نشان داد که برقراری ارتباط با قطعیت، به جای اذعان به وجود ناشناخته‌ها در مورد خطرات یا اثربخشی، می‌تواند نتیجه معکوس دهد. به نظر می‌رسد انتقال وزن شواهد و اجماع علمی در مورد واکسن‌ها امیدوارکننده‌تر باشد.

رضایی می‌گوید برای واکسن‌های تثبیت‌شده مانند MMR، مهم است که بگوییم «آنها کاملاً ایمن هستند و هیچ شکی در مورد آن وجود ندارد.» اما وقتی واکسن‌ها جدیدتر هستند، دانشمندان داده‌های کمتری دارند. بسیاری از مردم پس از عرضه واکسن‌های کووید-۱۹ در سال ۲۰۲۰ نگرانی‌هایی داشتند، بخشی به این دلیل که این ترکیبات به سرعت تولید و تأیید شدند و برخی نگران بودند که ممکن است ایمن یا مؤثر نباشند.

رضایی پیشنهاد می‌کند هنگام صحبت در مورد واکسن‌های جدیدتر، گفته شود که فناوری‌ای که بر اساس آن ساخته شده‌اند، آزمایش شده است و سازوکارهای مراقبت بهداشتی موجود باید به این معنا باشد که هرگونه عوارض جانبی بالقوه به سرعت شناسایی و برجسته خواهد شد. او می‌گوید نکته کلیدی این است که «خطرات عدم دریافت واکسن، با وجود این عدم قطعیت‌ها، برای اکثریت قریب به اتفاق مردم، بدتر از دریافت واکسن خواهد بود.»

اما محققان می‌گویند بعید است که گفتگوها دیدگاه شکاکان سرسخت به واکسن را تغییر دهد. ایو دوبه، که در دانشگاه لاوال در شهر کبک در مورد تردید نسبت به واکسن تحقیق می‌کند، می‌گوید: «هیچ حجمی از داده‌ها این افراد را متقاعد نخواهد کرد.» با این حال، تصور می‌شود این گروه کوچک باشد: او می‌گوید در بسیاری از کشورهای با درآمد بالا، تقریباً ۲ درصد از مردم به شدت با واکسیناسیون مخالفند، در حالی که حدود ۲۰ درصد در مورد واکسن مردد هستند – هرچند این تخمین‌ها با توجه به زمان، مکان و نوع واکسن به شدت نوسان دارند.

انعطاف‌پذیر باشید

یک رویکرد واحد، مانند مصاحبه انگیزشی حضوری، به تنهایی نمی‌تواند مشکلی به پیچیدگی تردید در مورد واکسن را حل کند. لارسون می‌گوید: «در نهایت، هیچ راه حل جادویی واحدی وجود ندارد.»

به عنوان مثال، بسیاری از مردم عمدتاً به دلیل موانع لجستیکی و نه تردید، واکسیناسیون را نادیده می‌گیرند. تحلیلی بر روی بیش از ۱۶,۰۰۰ کودک در سراسر ایالات متحده نشان داد که ۲۷ درصد از آنها مجموعه کامل ایمن‌سازی‌های اوایل کودکی را در دو سال اول زندگی شروع کرده اما تکمیل نکرده‌اند⁹. نیوکامر که این مطالعه را رهبری کرده، می‌گوید این الگو «ارتباط بسیار کمی با نگرش والدین در مورد واکسن‌ها دارد. بلکه به مسائل و چالش‌های مربوط به سیستم‌های بهداشتی و کلینیک‌ها مربوط می‌شود.» در این مورد، بهبود یادآوری‌های واکسن و خدمات ایمن‌سازی می‌تواند کمک‌کننده باشد.

محققان همچنین فکر می‌کنند که اطلاعات نادرست مشاهده‌شده در فضای آنلاین به تردید در مورد واکسن کمک می‌کند و بنابراین در حال توسعه روش‌هایی برای مقابله با این مشکل در آنجا هستند. یک رویکرد بالقوه «پیش‌آگاهی» (pre-bunking) است که در آن به افراد آموزش داده می‌شود تا تکنیک‌های رایج در اطلاعات نادرست مربوط به واکسن – مانند شهادت‌های عاطفی و حکایت‌هایی که می‌گویند واکسن‌ها مضر هستند – را تشخیص دهند. هدف این است که افراد را «ایمن» کنند تا بتوانند در برابر القائات اطلاعات نادرست در هنگام مواجهه با آن در فضای آنلاین مقاومت کنند.

پیش‌آگاهی، در قالب یک بازی آنلاین ۱۰ دقیقه‌ای، توانایی افراد را در تشخیص اطلاعات نادرست از اطلاعات دقیق در مجموعه‌ای از کارآزمایی‌های تصادفی که به صورت پیش‌چاپ در سال گذشته منتشر شد، افزایش داد¹⁰. اما جان روزنبیک، روانشناس در کینگز کالج لندن که این مطالعه را رهبری کرده، می‌گوید که تیم نتوانسته است نشان دهد که پیش‌آگاهی باعث افزایش تعداد افرادی می‌شود که واکسن می‌زنند. او می‌گوید: «تغییر رفتار بسیار دشوار است.»

و اگر افراد با دوستان یا خانواده‌ای مواجه شوند که اطلاعات نادرست در مورد واکسن را به صورت آنلاین منتشر می‌کنند، چه باید بکنند؟ روزنبیک و دیگران پیشنهاد می‌کنند که از تاکتیک‌های مشابه با زندگی واقعی استفاده کنند: بی‌اعتنا نباشید، سعی کنید وارد گفتگو شوید و اطلاعات دقیق را به اشتراک بگذارید. (محققانی از جمله روزنبیک وب‌سایتی را برای کمک به افراد برای مقابله با اطلاعات نادرست در مورد واکسن در گفتگوها ایجاد کرده‌اند: https://jitsuvax.info/welcome)

اما محققان می‌دانند که موانع جدی هستند – به‌ویژه در ایالات متحده، جایی که آنها نگرانند کندی در حال تضعیف اعتماد به واکسن‌ها باشد. او از زمان تصدی رهبری وزارت بهداشت، برنامه‌هایی را برای مطالعه ایده رد شده ارتباط واکسن با اوتیسم اعلام کرده و برای محدود کردن دسترسی به واکسن‌های کووید-۱۹ اقدام کرده است. و مؤسسه ملی بهداشت (NIH) تقریباً نیمی از کمک‌های مالی تحقیقاتی خود را در زمینه تردید نسبت به واکسن – از جمله پروژه نیوکامر – لغو کرده است. (نیوکامر می‌گوید که اکنون بودجه‌ای برای ادامه تحلیل داده‌هایش ندارد.)

لارسون نگران است که دانشمندان «سال‌های نوری از» فعالان ضد واکسن عقب هستند. او می‌گوید: اینها «افرادی بسیار سازمان‌یافته، هماهنگ و با بودجه بالا هستند که سعی در تضعیف واکسیناسیون به عنوان یک برنامه دارند و همین هم این کار را دشوار می‌کند.»