سیلاب های انفجاری یخچالی پدیده ای کمتر شناخته شده ولی پر خطر هستند که با ادامه روند گرمایش زمین شدت و تعداد آن هم افزایش می یابد. حالا هشداری تازه برای ساکنین یکی از مناطق در خطر صادر شده است

خلاصه داستان

بامداد ششم اوت ۲۰۲۴، ساکنان جونو در آلاسکا با صحنه‌ای غیرمنتظره روبه‌رو شدند: رودخانه مندنهال از بسترش طغیان کرده بود و به سوی خانه‌ها و خیابان‌ها پیش می‌رفت. سرچشمه این خروش در ارتفاعات و در دل یخچال مندنهال نهفته بود، جایی که حوضه فرعی «سویساید بیسین» دریاچه یخچالی‌اش را ناگهان تخلیه کرد. این پدیده که در علوم زمین‌شناسی با نام Glacial Lake Outburst Flood (GLOF) یا «سیلاب ناشی از شکستن دریاچه یخچالی» شناخته می‌شود، از خطرات رو‌به‌رشد در عصر تغییرات اقلیمی است و امروز نه تنها آلاسکا، بلکه رشته‌کوه‌های آلپ، هیمالیا و آند را نیز تهدید می‌کند.

از یک حوضه کوچک تا تهدیدی جهانی

سویساید بیسین از سال ۲۰۱۱ تقریباً هر تابستان یک یا چند بار تخلیه جزئی یا کامل را تجربه کرده است. این دریاچه یخچالی در حاشیه یخچال مندنهال تشکیل می‌شود و سد طبیعی آن ترکیبی از یخ و «مورن» — توده‌ای از سنگ و خاک برجای‌مانده از حرکت یخچال — است. سدهای این‌چنینی ذاتاً ناپایدارند و وقتی طی ماه‌ها آب حاصل از ذوب یخچال در پشت آن جمع می‌شود، تنها یک عامل محرک می‌تواند به فاجعه منجر شود.

در اوت ۲۰۲۴، همین اتفاق افتاد. پیش از حادثه، بارندگی سنگین سه روزه، فشار مضاعفی بر سد وارد کرد. داده‌های پایش سازمان زمین‌شناسی آمریکا (USGS) نشان می‌دهد که در صبح روز حادثه، سد فرو ریخت و میلیون‌ها مترمکعب آب، یخ و رسوب طی کمتر از یک ساعت وارد رودخانه مندنهال شد. سطح آب رودخانه در ایستگاه پایش به ۱۶٫۶۵ فوت (حدود ۵٫۰۷ متر) رسید و رکورد سال قبل (۱۵٫۹۹ فوت) را شکست.

هشدار دوباره برای خطر پیش رو

اکنون، تنها یک سال بعد، جونو بار دیگر در آستانه فاجعه‌ای مشابه قرار گرفته است — و شاید این بار شدیدتر. بامداد سه‌شنبه (12 اوت 2025)، مقامات تأیید کردند که آب از سد یخی در حال نشت است و تا چهارشنبه بعدازظهر (به وقت محلی) رودخانه به اوج طغیان خواهد رسید. پیش‌بینی‌ها می‌گوید سطح آب ممکن است به بیش از ۱۶ فوت (نزدیک به ۵ متر) برسد، و این یعنی شکستن رکوردهای پیشین.

شهرداری جونو به ساکنان مناطق پرخطر دستور تخلیه فوری داده و هشدار داده است: «منتظر نمانید، امشب تخلیه کنید.» دره مندنهال، که بخش بزرگی از ۳۲ هزار ساکن دائمی جونو در آن زندگی می‌کنند، با نصب موانع سیلابی اضطراری در تلاش برای مهار موج پیش‌ِروست. اما مقامات محلی می‌گویند ترکیب بارش سنگین و ذوب سریع برف و یخ، شرایط را پیچیده و پیش‌بینی‌ناپذیر کرده است.

فراتر از آلاسکا؛ پژوهش در آلپ سوئیس

هزاران کیلومتر آن‌سوتر، در دامنه‌های آلپ سوئیس، دکتر فابیان والتر و همکارانش سال‌هاست که بر روی این پدیده مطالعه می‌کنند. آن‌ها یک دریاچه یخچالی را که هر تابستان تخلیه می‌شد، بارها پایش کرده‌اند تا چرخه پرشدن و تخلیه را بهتر درک کنند. والتر می‌گوید: «این یکی از ترسناک‌ترین خطرات مرتبط با یخچال‌هاست، چون پیش‌بینی آن دشوار و ارزیابی خطرش هم پیچیده است.»

چگونه یک دریاچه یخچالی فوران می کند؟

دریاچه‌های یخچالی معمولاً پشت سدهایی از یخ یا مورن تشکیل می‌شوند. یک بارش شدید، سقوط یک توده یخ از دیواره، یا حتی لرزش کوچک زمین می‌تواند رخنه‌ای در سد ایجاد کند. این رخنه، جریان آب را آغاز می‌کند و آب با شستن ذرات سد، شکاف را گسترش می‌دهد. وقتی دبی جریان به اندازه کافی زیاد شد، سد در مدت کوتاهی از هم می‌پاشد و کل حجم دریاچه به پایین‌دست سرازیر می‌شود.

در سدهای یخی، پس از تخلیه، مسیر خروج گاهی دوباره با یخ پر می‌شود و دریاچه ظرف هفته‌ها یا ماه‌ها شکل می‌گیرد. در سویساید بیسین، این چرخه در برخی سال‌ها حتی چند بار در یک فصل تکرار شده است.

زندگی در سایه یخچال‌ها

در سراسر جهان، بسیاری از جوامع انسانی در پایین‌دست چنین دریاچه‌هایی زندگی می‌کنند. از روستاهای نپال در هیمالیا، تا شهرهای کوچک در آند و آلپ اروپا، و جونو در آلاسکا، همه در معرض خطرند. پژوهشی منتشرشده در Nature Communications (۲۰۲۳) برآورد کرده است که از اوایل قرن بیستم تاکنون، سیلاب‌های یخچالی جان بیش از ۱۲ هزار نفر را در مناطق کوهستانی گرفته‌اند. نبود زیرساخت‌های مقاوم و سیستم هشدار سریع، آسیب‌پذیری این جوامع را بیشتر می‌کند.

پیش‌بینی دشوار، آمادگی ضروری

در آلاسکا، USGS شبکه‌ای از حسگرهای لیزری، دوربین‌های خودکار و ایستگاه‌های هواشناسی را برای پایش لحظه‌ای سویساید بیسین به کار گرفته است. این سامانه‌ها تغییرات سطح آب، جابه‌جایی یخ و نشانه‌های لرزه‌ای را ثبت می‌کنند تا در صورت نزدیک شدن خطر، هشدار صادر شود. در اوت ۲۰۲۴، این سامانه‌ها به هشدار سریع و تخلیه به‌موقع مناطق پرخطر کمک کردند و از تلفات انسانی جلوگیری شد، هرچند خسارت مالی و تخریب زیرساخت‌ها گسترده بود.

در آلپ و هیمالیا، روش‌های دیگری نیز برای کاهش خطر به کار می‌رود. برخی دریاچه‌ها با لوله‌گذاری یا کانال‌کشی، به‌طور کنترل‌شده تخلیه می‌شوند تا فشار روی سد کم شود. در موارد دیگر، مورن‌دام‌ها با سنگ و بتن تقویت می‌شوند. با این حال، اجرای چنین اقداماتی در مناطق دورافتاده با هزینه و چالش‌های فنی همراه است.

تغییر اقلیم و آینده سیلاب‌های یخچالی

گرمایش جهانی، یخچال‌ها را با سرعت بی‌سابقه‌ای ذوب می‌کند و باعث تشکیل دریاچه‌های جدید می‌شود. مناطقی که پیش‌تر پایدار بودند، اکنون با لغزش زمین، ریزش یخ و تغییر مسیر جریان‌های آب مواجه‌اند. این شرایط، هم تعداد و حجم دریاچه‌ها را افزایش می‌دهد و هم زمان هشدار پیش از تخلیه را کوتاه‌تر می‌کند.

والتر هشدار می‌دهد: «وقتی می‌بینی که این یخچال‌ها در چند دهه اخیر چقدر عقب‌نشینی کرده‌اند، درمی‌یابی که طبیعت از ما بسیار قدرتمندتر است. ما باید بهتر از سیاره‌مان مراقبت کنیم.»

تجربه ۲۰۲۴؛ هشداری برای آینده

تحلیل داده‌های سویساید بیسین نشان می‌دهد که سطح دریاچه پیش از حادثه به‌سرعت بالا رفته و به مرز بحرانی نزدیک شده بود. بارندگی شدید، ساختار سد را ضعیف‌تر کرد و لحظه‌ای که رخنه اولیه ایجاد شد، موج عظیم آب و یخ راهی پایین‌دست شد. در کمتر از یک ساعت، آب به خیابان‌های جونو رسید. اگرچه سامانه هشدار و تخلیه سریع مانع از تلفات انسانی شد، اما خسارت به خانه‌ها، پل‌ها و مسیرهای گردشگری قابل‌توجه بود.

آینده؛ میان دانش و آمادگی

مقابله با این خطر نیازمند ترکیبی از علم و اقدام عملی است: گسترش شبکه‌های پایش جهانی، بهبود مدل‌های پیش‌بینی، آموزش جوامع محلی و برنامه‌ریزی برای واکنش سریع.

توقف فوری ذوب یخچال‌ها در توان ما نیست، اما می‌توانیم با شناخت بهتر این پدیده و ایجاد سامانه‌های هشدار، از تبدیل شدن آن به یک فاجعه انسانی جلوگیری کنیم.

سیلاب‌های یخچالی به ما یادآوری می‌کنند که تغییرات اقلیمی فقط افزایش تدریجی دما یا عقب‌نشینی آرام یخچال‌ها نیست؛ گاهی به شکل موجی ناگهانی و ویرانگر از دل کوه‌ها به سوی ما می‌آید.