در ایران شاهد افزایش اندک این روند هستیم
چرا این خبر مهم است؟
بیماریهای غیرواگیر (NCDs) امروز اصلیترین علت مرگومیر در جهان هستند. سازمان ملل هدفگذاری کرده تا تا سال ۲۰۳۰ آمار مرگ ناشی از این بیماریها یکسوم کاهش یابد. فهمیدن اینکه کدام کشورها در این مسیر پیشرفت کردهاند و کدام کشورها عقب ماندهاند، میتواند برای سیاستگذاران حوزه سلامت حیاتی باشد.
یافتههای کلیدی
بر اساس نتایج مطالعه ای که در لنست منتشر شده است، بین ۲۰۱۰ تا ۲۰۱۹، خطر مرگ ناشی از بیماریهای غیرواگیر پیش از ۸۰ سالگی در ۱۵۲ کشور برای زنان و ۱۴۷ کشور برای مردان کاهش یافت.
در سال ۲۰۱۹، زنان در ژاپن و مردان در سنگاپور کمترین احتمال مرگ ناشی از این بیماریها را داشتند؛ در حالی که زنان در افغانستان و مردان در اسواتینی (سوازیلند پیشین) بیشترین خطر را تجربه کردند.
در میان ۲۵ کشور پردرآمد، دانمارک بیشترین کاهش مرگومیر را به ثبت رساند، در حالی که ایالات متحده کمترین میزان بهبود را داشت.
چین، مصر، نیجریه، روسیه و برزیل کاهش محسوسی در مرگومیر مزمن نشان دادند؛ اما هند و پاپوآ گینه نو با افزایش مرگومیر مواجه شدند.
چه عواملی این بهبود را رقم زدند؟
به گفته «ورونیکا لُه نووِز»، متخصص سیاستگذاری سلامت در مؤسسه جرج (سیدنی)، مهمترین عوامل عبارت بودند از:
- دسترسی گستردهتر به داروهای استاتین و داروهای ضد فشار خون برای پیشگیری از سکته قلبی و مغزی؛
- توسعه واکسنهای هپاتیت و سرطان دهانه رحم؛
- محدودیتهای دولتی بر مصرف دخانیات و الکل که موجب کاهش سرطان ریه و اختلالات ناشی از مصرف الکل شدند.
این پیشرفتها نشان میدهد که مداخلات ساده و قابل دسترس میتوانند تأثیر بزرگی بر کاهش مرگومیر داشته باشند.
کند شدن روند پیشرفت
با وجود این دستاوردها، سرعت کاهش مرگومیر در دهه ۲۰۱۰ نسبت به دهه پیش از آن کمتر بوده است. «مجید عزتی»، پژوهشگر سلامت جهانی در کالج امپریال لندن، میگوید:
«در ابتدای هزاره شاهد کاهش چشمگیر مرگومیر بودیم، اما در دهه اخیر، علیرغم توجه سیاسی، روند بهبود کند یا متوقف شده است.»
علل احتمالی این کندی عبارتند از:
- کمبود سرمایهگذاری در سلامت عمومی؛
- عدم تمرکز بر جمعیتهای آسیبپذیر؛
- اولویتبندی مبهم در سیاستهای سلامت؛
توقف یا افت در اجرای برنامههای کمهزینه و مؤثر مانند غربالگری سرطان یا درمان فشار خون و دیابت.
بیماریهایی که همچنان رو به افزایشاند
یکی از نکات نگرانکننده، رشد مرگومیر ناشی از سرطان کبد است که در بسیاری کشورها دیده شده، با وجود اینکه شواهد قوی در مورد اثربخشی سیاستهای کنترل الکل وجود دارد.
همچنین در کشورهای پردرآمد مانند آمریکا و آلمان، افزایش بیماریهای نوروسایکیتریک (از جمله آلزایمر، دمانس و اختلالات ناشی از الکل) باعث کاهش روند پیشرفت شده است. به گفته لُه نووِز، مرگ ناشی از آلزایمر و دمانس در ۶۵ درصد کشورها و در ۹۰ درصد کشورهای پردرآمد افزایش یافته است.
زندگی با بیماری مزمن
این پژوهش تنها به آمار مرگ پرداخته است، اما میلیونها نفر سالها با یک یا چند بیماری مزمن زندگی میکنند. لُه نووِز تأکید میکند:
«ما باید نهتنها به کاهش مرگ، بلکه به کیفیت زندگی بیماران مزمن هم توجه کنیم.»
این موضوع به ویژه در کشورهایی که جمعیت سالمند رو به افزایش دارند، اهمیت بیشتری خواهد یافت.
چه چیزی در پیش است؟
- نیاز به سرمایهگذاری فوری در مقابله با بیماریهای نوروسایکیتریک و دمانس؛
- بازگشت جدی به برنامههای غربالگری و درمان بیماریهای قلبی، دیابت و سرطان؛
- احیای سیاستهای مؤثر در کنترل دخانیات و الکل؛
- توجه به «زیستن با بیماری مزمن» نه فقط «زنده ماندن».
این مطالعه جهانی تصویری دوگانه ارائه میدهد: از یک سو شواهدی روشن از تأثیر سیاستهای سلامت و درمانهای پیشگیرانه در کاهش مرگومیر وجود دارد؛ از سوی دیگر، هشدارهایی جدی درباره کند شدن روند پیشرفت و افزایش بیماریهای خاص دیده میشود.
اگرچه جهان در مسیر کاهش مرگ ناشی از بیماریهای غیرواگیر حرکت کرده، اما بدون سرمایهگذاری تازه و سیاستهای قاطع، رسیدن به هدف ۲۰۳۰ سازمان ملل دور از دسترس خواهد بود.
پرونده ایران
مطابق دادههای Lancet، احتمال مرگ ناشی از بیماریهای غیرواگیر پیش از ۸۰ سالگی در ایران از ۲۰۰۱ تا ۲۰۱۰ کاهش یافت، اما بین سالهای ۲۰۱۰ تا ۲۰۱۹ این روند متوقف یا اندکی معکوس شد. این وضعیت ایران را در کنار کشورهایی مانند هند و سوریه قرار میدهد که در دهه دوم، به جای تداوم کاهش، شاهد افزایش یا رکود در شاخصهای سلامت مرتبط با بیماریهای مزمن بودهاند.
این یافته با آمارهای داخلی همخوانی دارد: بررسیهای ملی نشان دادهاند که احتمال مرگ زودرس (۳۰ تا ۶۹ سالگی) بر اثر چهار بیماری اصلی غیرواگیر از حدود ۲۱٪ در سال ۲۰۰۶ به حدود ۱۵٪ در سال ۲۰۱۶ کاهش یافته است. با این حال، سهم بیماریهای غیرواگیر از کل مرگومیر در ایران همچنان بالا باقی مانده (نزدیک به ۸۰٪)، و بسیاری از عوامل خطر — از جمله چاقی، دیابت و فشار خون بالا — روندی صعودی دارند. این ترکیب از یک سو نشاندهندهی اثرگذاری سیاستهای پیشگیرانه در گذشته است و از سوی دیگر هشداری جدی است که بدون سرمایهگذاری تازه و سیاستهای قاطع، بهبودهای بهدستآمده میتواند از دست برود.
