جایزه نوبل پزشکی به دانشمندانی رسید که رازهای تنظیم سیستم ایمنی را برملا کردند
سه دانشمند برجسته – مری ای. برانکو، فرد رامسدل و شیمون ساکاگوچی – جایزه نوبل فیزیولوژی یا پزشکی ۲۰۲۵ را به دلیل کشفهای بنیادیشان در زمینه «تحمل ایمنی محیطی» دریافت کردند.
این کشفها به شناسایی سلولهای T تنظیمی کمک کرد که مانند ترمزی بر سیستم ایمنی عمل میکنند و از حمله آن به بافتهای سالم بدن جلوگیری میکنند. این دستاورد نه تنها درک ما از بیماریهای خودایمنی را دگرگون کرده، بلکه درهای نویدبخشی به سوی درمانهای جدید باز کرده است.
جایزه شامل ۱۱ میلیون کرون سوئد (حدود یک میلیون دلار آمریکا) است که بین برندگان تقسیم میشود.
زمینه
سیستم ایمنی بدن ما مانند یک ارتش پیچیده عمل میکند: با میکروبها، ویروسها و سلولهای سرطانی میجنگد، اما گاهی اوقات علیه خود بدن شورش میکند و به بیماریهای خودایمنی مانند دیابت نوع ۱، آرتریت روماتوئید و مولتیپل اسکلروزیس منجر میشود.
این بیماریها حدود یک نفر از هر ده نفر را در سراسر جهان تحت تأثیر قرار میدهند و درمانهای فعلی اغلب فقط علائم را تسکین میدهند و به طرور ریشه ای مشکل را حل نمیکنند.
کشف سلولهای T تنظیمی توسط این سه دانشمند، کلیدی برای درک چگونگی «تنظیم» این ارتش فراهم کرد.
کمیته نوبل در استکهلم تأکید کرد که این کار «دانش اساسی» در مورد چگونگی کنترل سیستم ایمنی و مبارزه با عوامل بیماریزا بدون آسیب به خود، ارائه میدهد.
زندگینامه برندگان:
مری ای. برانکو
مری برانکو، زیستشناس مولکولی ۵۸ ساله، در مؤسسه زیستشناسی سیستمها (ISB) در سیاتل، واشنگتن، فعالیت میکند. او در دهه ۱۹۹۰ در دانشگاه واشنگتن تحصیل کرد و دکترای خود را در ژنتیک مولکولی گرفت. برانکو از اوایل کارش بر روی مدلهای ژنتیکی موشها تمرکز داشت و در شرکتهای بیوتکنولوژی مانند جکسون لبزوریتری کار کرد. او به عنوان یکی از پیشگامان شناسایی جهشهای ژنتیکی مرتبط با اختلالات ایمنی شناخته میشود. برانکو نه تنها محقق، بلکه مشاور سیاستهای علمی است و در کنفرانسهای بینالمللی در مورد اخلاق در ژنتیک سخنرانی کرده. او متاهل است و دو فرزند دارد، و در اوقات فراغت به کوهنوردی در کوههای کاسکید میپردازد.
فرد رامسدل
فرد رامسدل، ۶۲ ساله، مشاور علمی ارشد در شرکت سونوما بیوتراپیوتیکس در جزیره بینبریج، واشنگتن است. او دکترای ایمونولوژی خود را از دانشگاه تگزاس در سال ۱۹۹۰ دریافت کرد و سپس در مؤسسه ملی بهداشت (NIH) آمریکا تحقیق کرد. رامسدل بیش از ۳۰ سال در زمینه ژنتیک ایمنی کار کرده و بیش از ۱۰۰ مقاله علمی منتشر کرده. او بنیانگذار پروژههایی برای ترجمه کشفهای آزمایشگاهی به درمانهای بالینی است. رامسدل، که اهل تگزاس است، اکنون در واشنگتن زندگی میکند و به عنوان مربی جوانان در حوزه بیوتکنولوژی فعالیت دارد. او عاشق موسیقی جاز است و گیتار مینوازد.
شیمون ساکاگوچی
شیمون ساکاگوچی، ۶۸ ساله، ایمونولوژیست ژاپنی است که در دانشگاه اوساکا در سوئیتا، ژاپن، تدریس و تحقیق میکند. او در سال ۱۹۸۰ دکترای پزشکی خود را از دانشگاه کیوتو گرفت و سپس در دانشگاه آکسفورد انگلستان پستدکترا گذراند. ساکاگوچی بیش از ۴۰ سال بر روی سلولهای T کار کرده و بنیانگذار مفهوم «سلولهای T تنظیمی» است. او جوایز متعددی مانند جایزه لاسکر دریافت کرده و بیش از ۲۰۰ مقاله در مجلات معتبر مانند Nature و Science منتشر کرده. ساکاگوچی، که متولد هیوگو ژاپن است، به فلسفه ذن علاقهمند است و در باغبانی وقت میگذراند. او اخیراً به عنوان سفیر علمی ژاپن در سازمان ملل منصوب شده.
آنها چه کار کردند؟
داستان این کشف از دهه ۱۹۹۰ آغاز میشود، زمانی که دانشمندان میدانستند سلولهای T سفیدخون – که نقش سربازان سیستم ایمنی را دارند – میتوانند به سلولهای عفونی یا سرطانی حمله کنند، اما مکانیسمی برای جلوگیری از حمله به بافتهای سالم وجود داشت که ناشناخته بود.
شیمون ساکاگوچی در سال ۱۹۹۵، در آزمایشگاهی در آکسفورد، زیرنوع ناشناختهای از سلولهای T را کشف کرد: سلولهای T تنظیمی (Treg) .
این سلولهای نادر (حدود ۵-۱۰ درصد از سلولهای T) مانند «پلیس داخلی» عمل میکنند و با سرکوب پاسخهای ایمنی بیشازحد، تعادل را حفظ میکنند.
ساکاگوچی با استفاده از نشانگرهای خاصی، موشهایی را که فاقد این سلولها بودند، بررسی کرد. نتیجه شگفتانگیز بود: این موشها به سرعت به بیماریهای خودایمنی در غده تیروئید، پانکراس و سایر اندامها مبتلا شدند.
این آزمایش، که دههها حدس و گمان را تأیید کرد، برای اولین بار اثبات کرد که سیستم ایمنی «ترمز» داخلی دارد. کشف ساکاگوچی درهای را به روی تحقیقات باز کرد و تیمهای دیگر انواع مختلفی از Tregها با خواص سرکوبکننده متفاوت را شناسایی کردند.
شش سال بعد، در سال ۲۰۰۱، مری برانکو و فرد رامسدل در مؤسسه جکسون، جهش ژنی به نام Foxp3 را در موشهای مبتلا به بیماری خودایمنی کشنده (معروف به «اسکرفی») کشف کردند. این جهش باعث عدم توسعه سلولهای Treg میشد.
آنها سپس نشان دادند که معادل انسانی این ژن، جهشهای مشابهی ایجاد میکند که به بیماری نادر IPEX (ایمونودیسفانسیون پلیاندرین، اکزما و Enteropathy X-linked) منجر میشود – یک اختلال ژنتیکی که نوزادان را با التهاب شدید و نارسایی اندامها روبرو میکند.
در سال ۲۰۰۳، ساکاگوچی و همکارانش تأیید کردند که Foxp3 به طور خاص در سلولهای Treg بیان میشود و برای رشد آنها ضروری است.
این کشفها مانند پازلهایی بودند که با هم، نقشه کامل تنظیم ایمنی را کامل کردند.
این سلولها با ترشح مواد شیمیایی مانند IL-10 و TGF-β، پاسخهای التهابی را مهار میکنند.
آمار و حقایق کلیدی جایزه نوبل فیزیولوژی یا پزشکی
چرا اهمیت دارد؟
این کشفها دیدگاه ما را نسبت به بیماریهای خودایمنی – که بیش از ۸۰ نوع شناختهشده دارند و ده درصد جمعیت جهان را تحت تأثیر قرار میدهند – تغییر داد. مطالعات نشان میدهد که در بیماران مبتلا به دیابت نوع ۱، لوپوس، آرتریت روماتوئید و MS، تعداد یا عملکرد سلولهای Treg کاهش یافته.
آن پریسنکر، ایمونولوژیست دانشگاه کالج لندن، میگوید: «این کشف به ما کمک کرد تا بفهمیم چگونه میتوانیم این تنظیم را تقویت کنیم.» بدون این کارها، ما هرگز به جایی نمیرسیدیم که امروز در مورد «درمان» بیماریهای خودایمنی صحبت کنیم.
سامانتا باکتراوت، ایمونولوژیست در گریولف تراپیوتیکس آکسفورد، که قبلاً با رامسدل همکاری کرده، در گفتگو با نیچر تأکید میکند: «اگر این کشفهای اولیه نبود، ما هرگز به این نقطه نمیرسیدیم که در مورد درمانها بحث کنیم.»
بر اساس آمار سازمان بهداشت جهانی، بیماریهای خودایمنی سالانه میلیاردها دلار هزینه درمانی تحمیل میکنند و کیفیت زندگی میلیونها نفر را کاهش میدهند. این کار نوبل، امید به درمانهای شخصیسازیشده را زنده میکند، جایی که سلولهای Treg مهندسیشده میتوانند به بدن تزریق شوند.
درمانهای نویدبخش
کشفها مستقیماً به توسعه درمانهای جدید منجر شده. برای مثال، در آزمایشهای اولیه روی موشها، تزریق سلولهای Treg علائم دیابت نوع ۱ را معکوس کرد. امروزه، شرکتهایی مانند سونوما بیوتراپیوتیکس (که رامسدل در آن فعال است) در مراحل اولیه بالینی، Tregهای مهندسیشده را برای MS و آرتریت تست میکنند.
در ژاپن، آزمایشهای ساکاگوچی بر روی لوپوس تمرکز دارد و نتایج اولیه نشاندهنده کاهش التهاب بدون سرکوب کلی ایمنی است – بر خلاف داروهای فعلی مانند کورتیکواستروئیدها که عوارض جانبی سنگینی دارند.
در اروپا، پروژههای اتحادیه اروپا مانند IMI2، بودجهای بیش از ۲۰۰ میلیون یورو برای تحقیق روی Treg اختصاص داده است.
تصویر: مؤسسه ملی سلامت ایالات متحده / کتابخانه عکس علمی
یک مثال برجسته در این مورد درمان CAR-Treg است: سلولهای T مهندسیشده با گیرنده های خاص برای هدفگیری بافتهای آسیبدیده. آزمایشهای فاز ۱ در دانشگاه اوساکا نشان میدهد که این روش ایمن است و در ۷۰ درصد بیماران، منجر به پاسخ ایمنی تعدیل شده، شده است.
باکتراوت میگوید: «ما در آستانه انقلابی هستیم؛ این سلولها میتوانند کلید درمانهای curative باشند.»
علاوه بر این، کاربردها فراتر از خودایمنی میرود. در سرطان، تقویت Treg میتواند از رد پیوند جلوگیری کند، و در آلرژیها، تعادل ایمنی را بازگرداند.
کمیته نوبل، ماری وارن-هرلنیوس، روماتولوژیست کاریولینسکا، در کنفرانس مطبوعاتی گفت: «این کشفها توضیح میدهند چگونه سیستم ایمنی را کنترل میکنیم تا با همه میکروبهای imaginable بجنگیم، بدون اینکه به بیماری خودایمنی برسیم.»
واکنشها و تأثیرات گسترده:
اعلام برندگان در ۶ اکتبر ۲۰۲۵ در استکهلم، با تشویقهای گرم همراه بود.
ساکاگوچی در مصاحبهای گفت: «این جایزه نه برای من، بلکه برای همه کسانی است که سالها بر روی این سؤال بنیادی کار کردند.» برانکو افزود: «امیدوارم این الهامبخش جوانان باشد تا به علم بپردازند.»
رامسدل هم بر ترجمه و تبدیل کردن این یافتهها به روشهای درمانی تأکید کرد: «از آزمایشگاه به بالین، این مسیر را هموار کردیم.»
در شبکههای اجتماعی، هشتگ #NobelMedicine2025 ترند شد، با پستهایی از دانشمندان و بیماران که از امید به درمانهای جدید سخن میگفتند.
انجمنهای خودایمنی مانند بنیاد ملی MS، این را «لحظهای تاریخی» نامیدند. منتقدان میگویند تمرکز روی ژنتیک ممکن است جنبههای محیطی را نادیده بگیرد، اما اکثریت توافق دارند که این کار، پلی به سوی پزشکی دقیق است.
چشمانداز آینده
با توجه به همهگیریهای اخیر و ظهور بیماریهای التهابی، اهمیت این کشفها بیشتر شده. سازمان بهداشت جهانی پیشبینی میکند که تا ۲۰۳۰، موارد خودایمنی ۲۰ درصد افزایش یابد. برندگان نوبل، با بودجه جایزه، پروژههای جدیدی راهاندازی خواهند کرد: ساکاگوچی بر روی مدلهای انسانی، برانکو بر ژندرمانی، و رامسدل بر بیوتراپی تمرکز خواهند داشت.
این جایزه یادآوری است که علم، با صبر و همکاری، میتواند زندگیها را نجات دهد.در نهایت، این سه دانشمند نه تنها رازهای سیستم ایمنی را برملا کردند، بلکه امیدی تازه به میلیونها بیمار دادند. همانطور که هرلنیوس گفت: «آنها دانشی اساسی ارائه دادند که ما را به سوی کنترل ایمنی هدایت میکند.»
