موج H3N2 از اواسط پاییز ایران را درنوردید؛ بیش از ۱۰۰ مرگ و بیمارستانهایی که نفس کم میآورند
پاییز امسال، موجی از آنفلوآنزای H3N2 خیلی زودتر از انتظار سر رسید. بنا به اعلام رسمی وزارت بهداشت، این موج که از اواسط آبان شدت گرفته، اکنون به یکی از گستردهترین اپیدمیهای سالهای اخیر تبدیل شده است؛ موجی که تاکنون ۱۰۱ مرگ برجای گذاشته و مراکز درمانی بسیاری را تحت فشار قرار داده است. آنچه این تصویر را پیچیدهتر میکند، همزمانی آن با بحران آلودگی هوا است؛ بحرانی که نهتنها نفس شهرها را بریده، بلکه مقاومت بدن بیماران را هم کاهش داده است.
فصل زودرس بیماری
در هفتههای اخیر، چهرهی مراجعات بیمارستانی بهوضوح تغییر کرده است. حسین کرمانپور از وزارت بهداشت میگوید شدت انتقال H3N2 «غیرمعمول» است و همین ویژگی باعث شده شمار زیادی از بیماران، حتی در گروههای سنی جوان، به مراکز درمانی مراجعه کنند. بخشی از فوتشدگان واکسن نزده بودند؛ دادهای که با احتیاط از سوی وزارت بهداشت مطرح شده اما تصویر کلی آن نشان میدهد که واکسیناسیون ناکافی، بخشی از آسیبپذیری عمومی را توضیح میدهد.
آلودگی هوا و بدنهای خسته
در همان روزهایی که نمودار ابتلا بالا رفت، شاخص آلودگی هوا هم در تهران، اصفهان و مشهد رکورد زد. مطالعات معتبر جهانی که ارتباط میان PM2.5 و عوارض آنفلوآنزا را بررسی کردهاند، نشان میدهند دورههای آلودگی میتوانند بستریهای تنفسی را افزایش دهند؛ نه با یک عدد ثابت برای همه جا، بلکه بهصورت رابطهای روشن میان هوای آلوده و شدت بیماری. این همزمانی در ایران هم دیده میشود: ریههای تحریکشده، بدنهای خسته و موجی که با انرژی بیشتری پیش میرود.
روایت استانها از موج
در یزد، دانشگاه علوم پزشکی اعلام کرده است که از ابتدای فصل تاکنون بیش از ۱۱۰۰ مورد قطعی ابتلا ثبت شده و ۱۳ نفر جان باختهاند.
در هرمزگان، داستان رنگ دیگری دارد. سه مورد مرگ ناشی از H3N2 ثبت شده است؛ از جمله جوان ۲۶ سالهای که بیماری زمینهای شناختهشدهای نداشت و سرعت درگیری ریه در او پزشکان را شگفتزده کرد.
در استانهای مرکزی و جنوبی نیز موج، گامهای بلندتری برداشته و بررسیها از افزایش موارد بستری در بیمارستانها خبر میدهند.
کلاسهایی که آرام نمیگیرند
با آغاز موج، برخی استانها کلاسهای حضوری را بهطور موقت تعلیق کردند. تصمیمهایی که گاهی بیشتر تحت تأثیر آلودگی هوا بودند و گاهی تحت فشار موج بیماری. اما در هر دو حالت، مدارس بهعنوان یکی از نقاط فعال انتقال ویروس در فصل زمستان مطرح شدهاند؛ جایی که تماسهای نزدیک در فضاهای بسته، سرعت انتشار را بالا میبرد.
شبکه جهانی که ایران هم بخشی از آن است
در پسِ این موج، زیرساختی در جریان است که کمتر دیده میشود: همکاری بیش از ۴۰ ساله WHO با مرکز ملی آنفلوآنزای ایران (NIC). این مرکز دادههای ویروسی خود را با شبکه جهانی GISRS به اشتراک میگذارد؛ شبکهای که ترکیب واکسنهای سال آینده در جهان را نیز بر اساس همین دادهها تنظیم میکند.
در روزهای پایانی نوامبر، تیم فوریتهای سلامت WHO از NIC و آزمایشگاه فلج اطفال بازدید کرد تا روند پایش و ظرفیتهای عملیاتی را بررسی کند؛ نشانهای از اینکه موج ایران نهفقط مسئلهای ملی، بلکه بخشی از تصویر بزرگتر آنفلوآنزای جهانی است.
وضعیت واکسیناسیون ایران
با اوجگیری موج آنفلوآنزای H3N2 در پاییز و زمستان ۱۴۰۴، واکسن آنفلوآنزا دوباره به خط مقدم بحثهای سلامت عمومی در ایران برگشته است. بر اساس اعلام رسمی وزارت بهداشت، تاکنون حدود ۱۰۱ نفر بر اثر آنفلوآنزا جان خود را از دست دادهاند و بیشتر این افراد «واکسن نزده» بودهاند؛ موجی که از اواسط آبان آغاز شده و بنا به گفته مسئولان احتمالاً تا میانه دی ادامه دارد.
۱. دسترسی و کمبود واکسن
متخصصان بیماریهای عفونی از جمله دکتر پیام طبرسی تأیید کردهاند که موارد ابتلا و بستری در موج فعلی رو به افزایش است و موجودی واکسن آنفلوآنزا در بسیاری از نقاط عملاً مصرف شده. او تأکید کرده است که اگر افراد بتوانند واکسن پیدا کنند، «هنوز برای تزریق دیر نیست» و تا پایان اسفند زمان باقی است، اما بهدلیل کمبود فعلی، تمرکز اصلی باید روی رعایت بهداشت و پرهیز از حضور در مکانهای شلوغ باشد.
گزارشهای میدانی از رسانههای داخلی نشان میدهد که:
- در بسیاری از داروخانهها، واکسن بهسرعت تمام شده و فقط در تعداد محدودی از مراکز در دسترس است.
- قیمت واکسنهای وارداتی (فرانسوی یا هلندی) معمولاً بین حدود ۷۰۰ هزار تا ۱٫۱ میلیون تومان گزارش شده و واکسن ایرانی در برخی داروخانهها حوالی ۹۰۰ هزار تومان عرضه شده است.
- بعضی داروخانهها و مطبها واکسن را با قیمتهای بالاتر از نرخ رسمی ارائه کردهاند؛ این وضعیت عملاً نوعی بازار سیاه و چندنرخی شدن ایجاد کرده است.
به گفته مسئولان و نمایندگان مجلس، بالا بودن قیمت و عدم پوشش بیمهای برای بخش بزرگی از جمعیت، سبب شده بسیاری از افراد پرخطر حتی در صورت تمایل، نتوانند بهموقع واکسن دریافت کنند.
۲. چه کسانی واکسن گرفتهاند؟
آمار رسمی و تجمیعشده ملی از پوشش واکسیناسیون در دسترس عموم نیست، اما بنا بر دادههای منتشرشده از سوی وزارت بهداشت که در گزارشهای رسانهای بازتاب یافته است، در فصل جاری:
- حدود ۳۰٪ سالمندان موفق به دریافت واکسن شدهاند،
- در میان زنان باردار این عدد حدود ۶٪ گزارش شده،
- و در میان کادر درمان حدود ۶۰٪ واکسینه شدهاند.
مطالعات پژوهشی پیشین روی سالمندان ایرانی نیز نشان میدهد که پوشش واکسن آنفلوآنزا در این گروه سالهاست پایینتر از استانداردهای توصیهشده جهانی است؛ در برخی نمونههای پژوهشی، تنها حدود یک چهارم تا یک سوم سالمندان در یک سال مشخص واکسن زدهاند. این شکاف در موج فعلی خود را بهصورت افزایش بستری و مرگومیر در گروههای پرخطر نشان میدهد.
۳. واکسن ایرانی FluGuard و مسئله اعتماد
ایران در سالهای اخیر با واکسن چهارظرفیتی FluGuard وارد حوزه تولید داخلی واکسن آنفلوآنزا شده است. نتایج کارآزماییهای بالینی منتشرشده در ژورنال بینالمللی Vaccine نشان میدهد که FluGuard در افراد ۱۸ تا ۶۰ ساله از نظر ایمنیزایی و ایمنی، در همهی چهار سویه (H1N1، H3N2، B/Victoria و B/Yamagata) از نظر آماری «غیرکمتر» از واکسن وارداتی Vaxigrip Tetra است.
در مقابل، برخی گزارشهای رسانهای داخلی به شفاف نبودن کامل دادههای بالینی، عدم دریافت تأیید یک نهاد بینالمللی مستقل و نبود گزارش منظم عوارض اشاره کرده و همین را از عوامل بیاعتمادی بخشی از مردم و حتی بعضی داروسازان و پزشکان نسبت به واکسن داخلی دانستهاند. نتیجه این تضاد این است که:
- در سطح شواهد علمی منتشرشده، واکسن داخلی عملکرد قابل قبولی نشان داده است،
- اما در سطح ادراک عمومی و ارتباطات علمی، شکاف اعتماد جدی وجود دارد و بسیاری از مردم همچنان واکسن وارداتی را ترجیح میدهند.
۴. کارایی واکسن در موج فعلی: چه میدانیم و چه نمیدانیم؟
در سطح جهانی، مطالعات متعدد نشان دادهاند که کارایی واکسنهای فصلی آنفلوآنزا در فصلهای مختلف و در صورت تطابق مناسب با ویروسهای در گردش، معمولاً حدود ۴۰ تا ۶۰ درصد در برابر بیماری علامتدار یا مراجعه پزشکی است؛ این میزان در گروههای سنی و سویههای مختلف میتواند کمتر یا بیشتر باشد.
در سال جاری، در برخی کشورها زیرشاخههای جدیدی از H3N2 گزارش شدهاند که بخشی از پوشش واکسن فعلی را دور میزنند و برآوردهای اولیه نشان میدهد کارایی واکسن در برابر آنها ممکن است به حدود ۳۰–۴۰ درصد در جلوگیری از بستری کاهش یابد. هنوز داده مستقیمی از کارایی واقعی واکسن در «موج فعلی ایران» منتشر نشده، اما مسئولان بهداشتی داخل کشور هم تأکید میکنند که زیرشاخهی غالب H3N2 در ایران میتواند تا حدی واکسنگریز باشد و به همین دلیل، در کنار واکسیناسیون، رعایت ماسک، تهویه و کاهش تماس نزدیک برای گروههای پرخطر حیاتی است.
۵. تصویر کلی
مجموع شواهد نشان میدهد که ایران از نظر ظرفیت علمی برای تولید واکسن آنفلوآنزا گامهای مهمی برداشته، اما در سه جبهه با چالش روبهروست:
- تأمین و توزیع: تعداد دوزها با نیاز واقعی جمعیتهای در معرض خطر همخوان نیست و کمبود در داروخانهها موجی از نگرانی ایجاد کرده است.
- هزینه و عدالت سلامت: قیمت بالای واکسن و نبود پوشش بیمهای مؤثر، بهویژه برای اقشار کمدرآمد، مانع دسترسی عادلانه شده است.
- اعتماد عمومی: شکاف بین دادههای علمی منتشرشده و تجربه و برداشت مردم، به بیمیلی نسبت به واکسنهای داخلی و تأخیر در واکسیناسیون منجر شده است.
در چنین شرایطی، کارشناسان بهداشت تأکید میکنند که واکسیناسیونِ بهموقع برای گروههای پرخطر، همراه با رعایت مداوم بهداشت تنفسی، میتواند نقش مهمی در کاهش فشار بر بیمارستانها و جلوگیری از مرگومیر بیشتر داشته باشد؛ حتی اگر کارایی واکسن در برابر زیرشاخهی فعلی H3N2 کامل نباشد.
واکسنها و چالش همیشگی H3N2
برای فصل ۲۰۲۵–۲۰۲۶، WHO ترکیب واکسنها را سهظرفیتی اعلام کرده: H1N1، H3N2 و B/Victoria؛ سویه B/Yamagata بهدلیل عدم گردش جهانی، حذف شده است.
اما چالش مهمتر، خود H3N2 است؛ سویهای که بهطور تاریخی تمایل بیشتری به «فرار ایمنی» دارد و اثربخشی واکسن در برابر آن معمولاً متغیر است. همین مسئله امسال نیز دیده شده: واکسن همچنان ابزار مؤثر حفظ جان در گروههای پرخطر است، اما توان محافظتی آن در برابر برخی زیرسویههای در گردش، کمتر از ایدهآل ارزیابی میشود.
زمستانی که هنوز ادامه دارد
مطابق گفتههای مقامهای بهداشتی، موج فعلی ممکن است تا اواخر دیماه ادامه داشته باشد. اگر روند آلودگی هوا همزمان با سرما ادامه یابد، احتمال افزایش موارد عوارض تنفسی وجود خواهد داشت. در سطح جهانی نیز آنفلوآنزا امسال زودتر شروع شده و زیرسویههای پرریسک ــ از جمله زیرشاخههای پرندهای H5 ــ تحت پایش مداوم هستند.
مقایسه جهانی: قیمت و سیاست ارائه واکسن آنفلوآنزا
سیاستهای واکسیناسیون آنفلوآنزا در کشورهای مختلف جهان متفاوت است. برخی کشورها واکسن را برای عموم مردم یا گروههای پرخطر بهصورت رایگان ارائه میدهند، در حالیکه در برخی دیگر هزینههای آن بهطور کامل بر عهده مردم است. این مقایسه کمک میکند وضعیت ایران را بهتر در بستر جهانی ببینیم.
🇨🇦 کانادا
واکسن آنفلوآنزا در بیشتر استانهای کانادا برای همه افراد بالای ۶ ماه کاملاً رایگان است. هزینه واکسن و تزریق تحت پوشش خدمات سلامت عمومی قرار دارد و نیازی به پرداخت مستقیم نیست. ( Public Health Agency of Canada )
🇵🇹 پرتغال (نمونه اروپایی)
پرتغال واکسن آنفلوآنزا را در چارچوب «برنامه ملی واکسیناسیون» برای همه گروههای هدف بهصورت رایگان ارائه میدهد. شهروندان میتوانند واکسن را از مراکز بهداشت یا داروخانههای دارای قرارداد دولتی بدون هزینه دریافت کنند. (Portugal National Health Service)
🇪🇺 اتحادیه اروپا
سیاست واکسن در اروپا یکسان نیست، اما در بسیاری از کشورها (مانند بریتانیا، آلمان، فرانسه، هلند) واکسن برای گروههای پرخطر—شامل سالمندان، زنان باردار، بیماران مزمن و کارکنان بهداشت—بهصورت رایگان یا تحت پوشش کامل بیمه دولتی ارائه میشود. (European Centre for Disease Prevention and Control)
🇦🇪 امارات متحده عربی
در امارات واکسن آنفلوآنزا برای شهروندان اماراتی کاملاً رایگان است. ساکنان غیرشهروند معمولاً مبلغی حدود ۵۰ درهم (حدود ۲۰ دلار کانادا) پرداخت میکنند. (UAE Government Health Portal)
💶 قیمت در داروخانههای خصوصی اروپا
در کشورهای اروپایی—even when public programs cover high-risk groups—افرادی که خارج از این برنامهها واکسن میگیرند معمولاً باید بین ۴۰ تا ۵۰ یورو برای واکسن و تزریق پرداخت کنند. (Irish Travel Health Clinic)
🔎 جمعبندی نهایی
- کانادا: رایگان برای تقریباً همه گروهها.
- پرتغال: رایگان برای تمام شهروندان در برنامه ملی.
- بیشتر کشورهای اروپایی: رایگان برای گروههای پرخطر، هزینه برای سایرین.
- امارات: رایگان برای شهروندان، هزینه اندک برای ساکنان.
- اروپای غربی (بخش خصوصی): قیمت ۴۰–۵۰ یورو در داروخانههای آزاد.
این دادهها نشان میدهد بسیاری از کشورهای توسعهیافته برای کاهش مرگومیر و بستریهای فصلی، واکسن آنفلوآنزا را برای گروههای وسیع یا کل جمعیت رایگان کردهاند—در حالیکه در ایران هزینه بالا و کمبود واکسن همچنان یکی از موانع اصلی در افزایش پوشش واکسیناسیون است.
مردم چه باید بکنند؟
در این میان، توصیههای رسمی تفاوت چندانی با هرسال ندارد، اما اهمیتشان بیشتر شده است:
- واکسیناسیون سریعتر گروههای پرخطر
- استفاده از ماسک در فضاهای بسته
- استراحت در خانه در صورت بروز علائم
- مراجعه فوری در صورت تنگی نفس یا تب بالا
این توصیهها سادهاند، اما وزنشان در روزهایی که بیمارستانها شلوغاند، بسیار بیشتر است.
موج H3N2 امسال فقط یک بحران بیماری نیست؛ آزمونی است برای توان سیستم سلامت، برای واکنش هماهنگ استانها و برای نقش شهروندان در کنترل شیوع. زمستان هنوز تمام نشده و آنچه بیش از هر چیز اهمیت دارد، پیشگیری است؛ همان حلقهای که اگر قوی بماند، زنجیرهی انتقال را کندتر میکند.
