شتاب شیوع در ۲۰۲۵ و کاهش نگرانکننده واکسیناسیون
در سال ۲۰۲۵ موارد ابتلا به سرخک در آمریکا به سطحی رسیده که این کشور را در آستانه از دست دادن وضعیت «عاری از سرخک» قرار داده است؛ عنوانی که بیش از ۲۵ سال حفظ شده بود.
به گزارش ساینتفیک آمریکن، تا ۱۰ دسامبر، ۱۹۱۲ مورد ابتلا ثبت شده که بیشتر آنها در ۴۷ کانون شیوع گزارش شدهاند. کانون این بحران در کارولینای جنوبی است؛ جایی که تا کنون ۱۱۱ نفر بیمار شدهاند و ۱۰۵ نفر از آنها واکسن نزده بودند. دستکم دو کودک نیز جان باختهاند.
نکته نگرانکننده آن است که کاهش پوشش واکسیناسیون MMR—در حدی که ایمنی جمعی را تهدید میکند—عامل اصلی این بازگشت قدرتمند سرخک است.
چرا مهم است؟
بازگشت سرخک تنها یک بحران مقطعی نیست؛ نشانهای از لغزش آمریکا به سمت نقطهای است که بازگرداندن کنترل بیماری بسیار دشوار خواهد شد و به سه دلیل اهمیت دارد:
- کاهش ایمنی جمعی: برای جلوگیری از سرایت سرخک، طبق استاندارد سازمان جهانی بهداشت، حدود ۹۵٪ جمعیت باید واکسینه باشند. بسیاری از ایالتها به زیر این آستانه سقوط کردهاند.
- گسترش سریع بیماری: سرخک یکی از مسریترین بیماریهای شناختهشده است؛ تنها یک فرد آلوده میتواند بین ۱۲ تا ۱۸ نفر دیگر را مبتلا کند.
- پیامدهای سیاسی و اجتماعی: تردید نسبت به واکسن، که توسط برخی چهرههای سیاسی تقویت شده، سد اصلی پیشگیری را تضعیف کرده است.
ریشههای بحران واکسیناسیون
در سال 2000 ایالات متحده اعلام کرد که موفق شده است سرخک را حذف و شرایط کشور را به عاری از سرخک برساند. یعنی ویروس دیگر در کشور در گردش نبود و تنها موارد وارداتی میتوانستند باعث شیوع محدود شوند. این موفقیت نتیجهٔ پوشش بالای واکسن MMR بود که دو دوز آن ۹۷٪ در پیشگیری از بیماری مؤثر است.
اما طی پنج سال گذشته، داستان تغییر کرده است. در کارولینای جنوبی که اکنون مرکز اصلی شیوع است:
- پوشش MMR مدارس از ۹۶٪ در سال ۲۰۲۰ به ۹۳.۵٪ در سال ۲۰۲۵ سقوط کرده است.
- والدین در بسیاری از ایالتها میتوانند با دلایل مذهبی یا «باورهای شخصی» از زدن واکسن برای فرزندشان معافیت بگیرند.
- کارشناسان بهداشت عمومی بارها هشدار دادهاند که این افتهای کوچک اما مستمر، سد ایمنی جمعی را تخریب میکند.
در این میان، نقش گفتمان ضد واکسن—که در برخی موارد توسط مقامات عالیرتبه بیان شده—قابل چشمپوشی نیست. وزیر بهداشت و خدمات انسانی، رابرت اف. کندی جونیور و رئیسجمهور دونالد ترامپ هر دو درباره واکسن MMR ابراز تردید کردهاند و بدون شواهد، این واکسن را به اوتیسم پیوند دادهاند.
این ادعاها بارها در مطالعات معتبر رد شده است، اما تأثیر اجتماعی آن همچنان باقی مانده است.
ویروس سرخک؛ تصویر کلی در یک نگاه
۱. ویروس سرخک چیست؟
سرخک یک بیماری ویروسی بهشدت مسری است که توسط ویروس سرخک از خانواده پارامیکسوویروسها و جنس Morbillivirus ایجاد میشود. ویروس عمدتاً از راه قطرات تنفسی و ذرات معلق در هوا منتشر میشود و میتواند تا حدود دو ساعت در هوا یا روی سطوح زنده بماند.
ویروس وارد سلولهای دستگاه تنفسی و سیستم ایمنی میشود، تکثیر میکند و سپس از طریق خون در سراسر بدن پخش میشود. این فرایند منجر به تب بالا، سرفه، التهاب چشمها و بثورات پوستی مشخص سرخک میشود.
۲. عدد R₀ یا قدرت سرایت سرخک چقدر است؟
R₀ (آر-صفر) عدد پایه تولیدمثل بیماری است؛ این عدد نشان میدهد یک فرد بیمار در جمعیتی که هیچکس در برابر بیماری ایمن نیست، بهطور متوسط چند نفر دیگر را آلوده میکند.
- برای سرخک، R₀ معمولاً در بازه ۱۲ تا ۱۸ برآورد میشود.
- این یعنی یک فرد مبتلا میتواند در دو چرخه انتقال، دهها تا صدها نفر را در جامعه حساس آلوده کند، اگر واکسیناسیون ضعیف باشد.
همین R₀ بسیار بالا است که باعث میشود سرخک یکی از مسریترین بیماریهای شناختهشده انسانی باشد و برای کنترل آن به پوشش واکسیناسیون بسیار بالا (حدود ۹۵٪) نیاز است.
۳. مرگومیر سرخک پیش از دوران واکسیناسیون
قبل از ورود واکسن سرخک در دهه ۱۹۶۰، این بیماری یکی از مهمترین علل مرگومیر کودکان در جهان بود:
- در سطح جهانی، در حدود سال ۱۹۸۰، سرخک سالانه حدود ۲.۶ میلیون مرگ ایجاد میکرد.
- تخمینها نشان میدهد قبل از واکسیناسیون گسترده، هر سال حدود ۳۰ میلیون مورد ابتلا در جهان رخ میداد.
- در ایالات متحده، در دهههای پیش از واکسن، بهطور متوسط حدود ۶۰۰۰ مرگ ناشی از سرخک در سال گزارش میشد.
با اجرای برنامههای واکسیناسیون، تلفات جهانی بهطور چشمگیر کاهش یافت؛ با این حال در سالهای اخیر، با افت پوشش واکسن و اختلال در برنامههای ایمنسازی، دوباره هر سال دهها تا صدها هزار مرگ در جهان ثبت میشود، عمدتاً در میان کودکان واکسینهنشده.
۴. خطرهای سرخک؛ فقط «یک بیماری خفیفِ کودکی» نیست
بسیاری از مردم سرخک را یک بیماری «معمولی دوران کودکی» میدانند، اما دادههای اپیدمیولوژیک تصویر دیگری نشان میدهد:
- در کشورهای با سیستم سلامت قوی، حدود ۱ تا ۳ کودک از هر ۱۰۰۰ کودک مبتلا در اثر عوارض سرخک میمیرند.
- در کشورها و جوامع کمبرخوردار، این نسبت میتواند بهمراتب بالاتر باشد، بهویژه در کودکان دچار سوءتغذیه یا کمبود ویتامین A.
- عوارض جدی شامل ذاتالریه (پنومونی)، التهاب مغز (انسفالیت), نابینایی، اسهال شدید و عفونتهای گوش است.
۵. نقش واکسن MMR در تغییر تاریخ سرخک
واکسن ترکیبی سرخک، سرخجه و اوریون (MMR) ستون اصلی پیشگیری از سرخک است:
- یک دوز واکسن MMR حدود ۹۳٪ در پیشگیری از سرخک مؤثر است.
- دو دوز واکسن، اثربخشی را به حدود ۹۷٪ میرساند و ایمنی طولانیمدت ایجاد میکند.
- برآوردها نشان میدهد از سال ۲۰۰۰ تا دهه ۲۰۲۰، برنامههای واکسیناسیون سرخک دهها میلیون مرگ را پیشگیری کردهاند.
به همین دلیل، سازمان جهانی بهداشت و نهادهای ملی سلامت تأکید میکنند که حتی کاهشهای ظاهراً کوچک در پوشش واکسیناسیون میتواند سد ایمنی جمعی را بشکند و زمینهساز طغیانهای بزرگ شود.
۶. جمعبندی
سرخک نهتنها یکی از مسریترین ویروسهای شناختهشده است، بلکه بدون واکسن، یکی از مرگبارترین بیماریهای قابلپیشگیری در کودکان بهشمار میآید. عدد R₀ بسیار بالا، قابلیت انتشار هوابرد و عوارض شدید، این ویروس را به تهدیدی مداوم برای جوامعی تبدیل کرده که پوشش واکسیناسیون در آنها کاهش یافته است. واکسن MMR ابزار اصلی و اثباتشده برای کنترل و در درازمدت، حذف سرخک است.
جزئیات شیوع ۲۰۲۵
کارولینای جنوبی تنها یکی از ۴۷ شیوع گزارششده در سال جاری است.
- به گزارش CDC شمار موارد ابتلا نسبت به سال ۲۰۲۴ (۲۸۵ مورد) تقریباً هفت برابر شده است.
- تعداد شیوعها از ۱۶ مورد در سال گذشته به ۴۷ مورد در سال جاری افزایش یافته است.
بیشتر مبتلایان، کودکان واکسینهنشده هستند؛ الگویی که تقریباً در تمامی ایالتهای درگیر دیده میشود.
مقامات ایالتی وضعیت کنونی را «شتابگیرنده» توصیف کردهاند؛ یعنی بیماری نهتنها ادامه دارد بلکه سرعت انتقال آن رو به افزایش است. صدها نفر در قرنطینه هستند و انتظار میرود شمار مبتلایان همچنان بالا برود.
وضعیت «عاری از سرخک» در خطر
وضعیت «حذف سرخک» در برخی کشورها طی ده سال اخیر
این جدول بر اساس گزارشهای رسمی سازمان جهانی بهداشت (WHO) و سازمان پانآمریکن سلامت (PAHO) تهیه شده و کشورهایی را نشان میدهد که در ده سال اخیر (تقریباً ۲۰۱۵ تا ۲۰۲۵) وضعیت حذف سرخک خود را از دست دادهاند، بههمراه ایران و ایالات متحده آمریکا. در مواردی که سال دقیق تأیید کشوری در اسناد عمومی نیامده است، توضیح کیفی داده شده است.
| کشور | سال تأیید «حذف سرخک» | سال از دست دادن وضعیت حذف (در صورت وقوع) | توضیحات کوتاه |
|---|---|---|---|
| آلبانی | ۲۰۱۵ | ۲۰۱۸ | در ۲۰۱۵ بهعنوان کشور عاری از سرخک در اروپا تأیید شد؛ پس از طغیانهای طولانی در ۲۰۱۸ وضعیت حذف خود را از دست داد. |
| جمهوری چک (چکیا) | تا پایان ۲۰۱۷ در فهرست کشورهای دارای حذف سرخک در اروپا قرار داشت (سال تأیید دقیق در اسناد عمومی مشخص نشده است). | ۲۰۱۸ | همراه با آلبانی، یونان و بریتانیا در پی بازگشت انتقال بومی، وضعیت حذف سرخک را در ۲۰۱۸ از دست داد. |
| یونان | تا پایان ۲۰۱۷ بهعنوان کشور دارای حذف سرخک در منطقه اروپا گزارش شده بود (بدون سال عددیِ جداگانه در سطح کشوری). | ۲۰۱۸ | در پی طغیانهای طولانیمدت ۲۰۱۷–۲۰۱۸، حذف سرخک لغو شد. |
| بریتانیا (United Kingdom) | ۲۰۱۷ | ۲۰۱۸ | در ۲۰۱۷ وضعیت حذف سرخک را بهدست آورد، اما بهدلیل گردش مداوم یک سویه ویروس در ۲۰۱۷–۲۰۱۸، در ۲۰۱۸ وضعیت حذف لغو شد. |
| ونزوئلا | ۲۰۱۶ | ۲۰۱۸ | بهعنوان بخشی از موفقیت منطقه قاره آمریکا در ۲۰۱۶ تأیید شد؛ طغیان بزرگ ۲۰۱۷–۲۰۱۸ باعث شد در ۲۰۱۸ وضعیت حذف خود را از دست بدهد. |
| برزیل | ۲۰۱۶ (با استناد به پایان انتقال بومی در ۲۰۱۵ و تأیید منطقهای در ۲۰۱۶) | ۲۰۱۹ | سازمان جهانی بهداشت در فوریه ۲۰۱۹، بهدلیل ادامه انتقال بیش از ۱۲ ماه، وضعیت حذف سرخک برزیل را لغو کرد؛ این کشور در ۲۰۲۴ دوباره تأیید شد. |
| کانادا | ۱۹۹۸ | ۲۰۲۵ | در ۱۹۹۸ حذف سرخک در کانادا تأیید شد؛ پس از بیش از ۱۲ ماه انتقال مداوم و طغیانهای گسترده، در نوامبر ۲۰۲۵ وضعیت حذف لغو شد و بهدنبال آن کل منطقه قاره آمریکا نیز عنوان «عاری از سرخک» را از دست داد. |
| ایران | ۲۰۱۹ | تا پایان ۲۰۲۵: گزارش رسمی از لغو وضعیت حذف منتشر نشده است. | کمیسیون منطقهای سازمان جهانی بهداشت در سال ۲۰۱۹، ایران را در کنار بحرین و عمان بهعنوان کشورِ دارای حذف سرخک تأیید کرد و گزارشهای بعدی بر حفظ این وضعیت (با وجود چند طغیان محدود) تأکید دارند. |
| ایالات متحده آمریکا | ۲۰۰۰ | تا پایان ۲۰۲۵: هنوز رسماً از دست نداده است؛ در معرض خطر از دست دادن در صورت تداوم انتقال تا ۲۰۲۶. | آمریکا در سال ۲۰۰۰ بهعنوان کشور عاری از سرخک در منطقه آمریکا تأیید شد. طغیانهای گسترده ۲۰۱۹ و سپس ۲۰۲۵ چند بار این وضعیت را در آستانه لغو قرار دادهاند، اما تا پایان ۲۰۲۵ هنوز رسماً وضعیت حذف حفظ شده است. |
یادداشت: اطلاعات این جدول بر اساس آخرین گزارشهای در دسترس عمومی از سازمان جهانی بهداشت (WHO)، سازمان پانآمریکن سلامت (PAHO) و نهادهای ملی سلامت تا پایان دسامبر ۲۰۲۵ جمعبندی شده است. در صورت انتشار گزارشهای تازه، ممکن است نیاز به بهروزرسانی اعداد و تاریخها باشد.
اگر انتقال محلی سرخک به مدت ۱۲ ماه ادامه پیدا کند، آمریکا جایگاه «عاری از سرخک» خود را از دست خواهد داد—و طبق روند موجود، این احتمال کاملاً واقعی است.
پیامدهای این اتفاق چیست؟
- بازگشت پایدار ویروس و دشواری بیشتر در کنترل شیوعهای آینده
- هزینههای سنگینتر برای سیستم بهداشتی
- افزایش مرگومیر در گروههای حساس مانند کودکان خردسال و افراد دارای نقص ایمنی
کارشناسان میگویند تنها راه معکوسکردن روند، بازگرداندن اعتماد عمومی به واکسن و بالا بردن پوشش MMR به سطح استاندارد جهانی است.