فضاپیمای گمشدهٔ شوروی؛ آیا هوش مصنوعی میتواند محل فرود لونا ۹ را پیدا کند؟
پژوهشگرانی از بریتانیا و ژاپن با استفاده از یک الگوریتم یادگیری ماشین، چند مکان محتمل برای محل فرود فضاپیمای تاریخی «لونا ۹» شناسایی کردهاند؛ مأموریتی شوروی که در سال ۱۹۶۶ نخستین فرود نرم انسانساخت بر سطح ماه را رقم زد. نتایج این پژوهش در نشریهی npj Space Exploration منتشر شده و میتواند به حل یکی از قدیمیترین معماهای اکتشافات قمری کمک کند.
چرا این موضوع مهم است؟
لونا ۹ نقطهی عطفی در تاریخ فضانوردی بود. این مأموریت نهتنها نخستین تصاویر را از سطح جرم آسمانی دیگری به زمین فرستاد، بلکه به دانشمندان اطمینان داد که سطح ماه برای فرود مأموریتهای سرنشیندار مناسب است؛ اطمینانی که تنها سه سال بعد به گامنهادن انسان بر ماه انجامید. با این حال، محل دقیق فرود این فضاپیما هرگز بهطور قطعی شناسایی نشد.
تایملاین برنامه «لونا»؛ مأموریتهای شمارهدار اتحاد شوروی به ماه
۱۹۵۹ تا ۱۹۷۶ | «لونا ۱» تا «لونا ۲۴»این جدول فقط «مأموریتهای شمارهدار لونا» را نشان میدهد. در کنار آنها، چند تلاشِ نامگذارینشده یا با نامهای دیگری مثل «کوسموس» هم در همین برنامه وجود داشت که در این تایملاین نیامدهاند.
| مأموریت | تاریخ پرتاب | نوع | شرح کوتاه | نتیجه |
|---|---|---|---|---|
| لونا ۱ | 1959-01-02 | پرواز گذری | اولین «کاوشگر ماه»؛ از کنار ماه گذشت و به مدار خورشید رفت. | نیمهموفق (عدم برخورد/فرود) |
| لونا ۲ | 1959-09-12 | برخوردی | اولین جسمِ ساخت بشر که به سطح ماه رسید (برخورد کنترلنشده). | موفق |
| لونا ۳ | 1959-10-04 | تصویربرداری | اولین تصاویر از «پشتِ ماه» را ثبت و ارسال کرد. | موفق |
| لونا ۴ | 1963-04-02 | فرودگر | تلاش برای فرود نرم؛ بهدلیل نقص فنی در اصلاح مسیر از کنار ماه گذشت. | ناموفق |
| لونا ۵ | 1965-05-09 | فرودگر | تلاش برای فرود نرم؛ در مرحله کاهش سرعت شکست خورد و به ماه برخورد کرد. | ناموفق |
| لونا ۶ | 1965-06-08 | فرودگر | اصلاح مسیر انجام نشد و کاوشگر از کنار ماه عبور کرد. | ناموفق |
| لونا ۷ | 1965-10-04 | فرودگر | نقص در کنترل وضعیت؛ بهجای فرود نرم، برخورد کرد. | ناموفق |
| لونا ۸ | 1965-12-03 | فرودگر | تلاش برای فرود نرم؛ مشکل کنترل وضعیت و برخورد با سطح ماه. | ناموفق |
| لونا ۹ | 1966-01-31 | فرود نرم | اولین فرود نرمِ موفق روی ماه و ارسال عکس از سطح. | موفق |
| لونا ۱۰ | 1966-03-31 | مدارگرد | اولین مدارگردِ ماه در تاریخ. | موفق |
| لونا ۱۱ | 1966-08-24 | مدارگرد | پژوهشهای مداری و سنجش از دور ماه. | موفق |
| لونا ۱۲ | 1966-10-22 | مدارگرد | تصویربرداری و اندازهگیریهای مداری. | موفق |
| لونا ۱۳ | 1966-12-21 | فرود نرم | فرود نرم و ارسال داده/تصاویر از سطح. | موفق |
| لونا ۱۴ | 1968-04-07 | مدارگرد | پژوهشهای مداری (از جمله مطالعات میدان/تابش و سنجش از دور). | موفق |
| لونا ۱۵ | 1969-07-13 | نمونهبردار | تلاش برای بازگردانی نمونه؛ وارد مدار ماه شد اما هنگام فرود سقوط کرد. | ناموفق |
| لونا ۱۶ | 1970-09-12 | نمونهبردار | فرود، حفاری و بازگردانی نمونه خاک ماه به زمین. | موفق |
| لونا ۱۷ | 1970-11-10 | روور | فرود و استقرار «لونُخود ۱» برای پیمایش و اندازهگیری روی سطح ماه. | موفق |
| لونا ۱۸ | 1971-09-02 | نمونهبردار | وارد مدار ماه شد، اما فرود/نمونهبرداری ناموفق و برخورد با سطح. | ناموفق |
| لونا ۱۹ | 1971-09-28 | مدارگرد | مطالعات سنجش از دور و نقشهبرداری از ماه. | موفق |
| لونا ۲۰ | 1972-02-14 | نمونهبردار | فرود و بازگردانی نمونه از سطح ماه. | موفق |
| لونا ۲۱ | 1973-01-08 | روور | فرود و استقرار «لونُخود ۲» برای پیمایش علمی. | موفق |
| لونا ۲۲ | 1974-05-29 | مدارگرد | پژوهش مداری و سنجش از دور ماه. | موفق |
| لونا ۲۳ | 1974-10-28 | نمونهبردار | به سطح رسید اما در فرود دچار مشکل شد و مأموریت بازگشت نمونه شکست خورد. | ناموفق |
| لونا ۲۴ | 1976-08-09 | نمونهبردار | آخرین مأموریت شمارهدار لونا؛ فرود، حفاری و بازگردانی نمونه به زمین. | موفق |
پیشینه: یک معمای شصتساله
پس از فرود لونا ۹، مختصات محل فرود آن در روزنامهی «پراودا» منتشر شد. اما این مختصات بر پایهی محاسباتی با عدمقطعیت بالا بود؛ بهگونهای که محل واقعی میتوانست دهها کیلومتر با آن تفاوت داشته باشد.
از سال ۲۰۰۹، با آغاز تصویربرداریهای با وضوح بالای مدارگرد شناسایی ماه ناسا (LROC)، امیدها برای یافتن بقایای این فضاپیما زنده شد، اما تاکنون هیچ نشانهی قطعیای بهدست نیامده است.
روش جدید: آموزش هوش مصنوعی برای دیدن ردّ انسان
در پژوهش تازه، تیمی به سرپرستی لوئیس پینو از کالج دانشگاهی لندن، الگوریتمی سبکوزن در حوزهی بینایی ماشین توسعه دادهاند که برای شناسایی نشانههای فرود فضاپیماهای انسانی در تصاویر قمری آموزش دیده است.
این الگوریتم که YOLO-ETA نام دارد، ابتدا با تصاویر محلهای فرود مأموریتهای آپولو آموزش داده شد و سپس توانست محل فرود مأموریتهای شناختهشدهای مانند «لونا ۱۶» را با دقت بالا تشخیص دهد.
یافتهها: چند نامزد محتمل
پژوهشگران این الگوریتم را روی منطقهای به وسعت پنج در پنج کیلومتر پیرامون مختصات تاریخی لونا ۹ بهکار بردند. نتیجه، شناسایی چند مکان بود که نشانههایی سازگار با اختلالهای سطحی ناشی از فرود یک فضاپیمای انسانی را نشان میدهند؛ از جمله تغییرات ظریف در بافت خاک ماه.
قدم بعدی چیست؟
آزمون واقعی این پیشبینیها هنوز باقی مانده است. مدارگرد هندی «چاندرایان-۲» قرار است در مارس ۲۰۲۶ از این منطقه تصویربرداری دقیقتری انجام دهد. اگر یکی از این مکانها تأیید شود، ممکن است پس از نزدیک به شش دهه، محل فرود یکی از مهمترین مأموریتهای تاریخ اکتشاف فضا بهطور قطعی مشخص شود.
محدودیتها و احتیاط علمی
پژوهشگران تأکید میکنند که این نتایج هنوز قطعی نیستند. الگوریتم تنها «نامزدهای محتمل» را پیشنهاد میدهد و تأیید نهایی نیازمند دادههای مستقل و با وضوح بالاتر است. این مطالعه نشان میدهد که هوش مصنوعی میتواند ابزار قدرتمندی در باستانشناسی فضایی باشد، اما جایگزین مشاهده و بررسی مستقیم نمیشود.
منبع
Lewis J. Pinault et al.
Possible identification of the Luna 9 Moon landing site using a novel machine learning algorithm
npj Space Exploration (2026)
DOI: 10.1038/s44453-025-00020-x
