ناسا تنها یک روز پس از اعلام آمادگی برای پرتاب مأموریت آرتمیس ۲ در تاریخ ۶ مارس، از بروز مشکل تازهای در موشک سامانه پرتاب فضایی (SLS) خبر داد؛ مشکلی که به گفته مدیر ناسا «تقریباً بهطور قطعی» پنجره پرتاب مارس را از دسترس خارج کرده است.
چه اتفاقی افتاده است؟
در اطلاعیهای رسمی، ناسا اعلام کرد مهندسان در مرحله فوقانی موشک با اختلالی در جریان هلیوم مواجه شدهاند. هلیوم در سامانههای موشکی برای حفظ فشار مخازن و تضمین عملکرد پایدار سوخترسانی نقش حیاتی دارد.
جرد آیزاکمن، مدیر ناسا، تأیید کرد که موشک از سکوی پرتاب جمعآوری و به ساختمان مونتاژ وسیله نقلیه (VAB) بازگردانده خواهد شد تا تعمیرات لازم انجام شود. او نوشت: «آمادهسازی برای بازگرداندن موشک را آغاز میکنیم و این موضوع پنجره پرتاب مارس را از دستور کار خارج میکند.»
ناسا نیز تصریح کرد که «جریان هلیوم برای پرتاب ضروری است» و تیمهای فنی در حال بررسی گزینههای بعدی هستند.
سابقه مشکل هلیوم
مأموریت قبلی برنامه آرتمیس، یعنی آرتمیس ۱، نیز با مشکلاتی در سامانه هلیوم مواجه شده بود، هرچند هنوز مشخص نیست مسئله فعلی دقیقاً مشابه همان مورد است یا خیر.
این تأخیر در حالی رخ میدهد که آرتمیس ۲ پیشتر نیز چندین بار به تعویق افتاده بود؛ آخرین بار به دلیل ناکامی در نخستین «تمرین خیس» (Wet Dress Rehearsal) که با نشتی هیدروژن مایع همراه بود. دومین تمرین خیس که چند روز پیش انجام شد، موفق ارزیابی شد و همین موضوع باعث شد ناسا نسبت به تاریخ ۶ مارس خوشبین باشد — خوشبینیای که اکنون با کشف مشکل جدید کنار گذاشته شده است.
ناسا اعلام کرده در «مرحلهٔ بالایی» موشک SLS یک اختلال/وقفه در جریان هلیوم شناسایی شده؛ اختلالی که از نظر ناسا برای پرتاب حیاتی است و باعث شده برنامهٔ پرتاب از پنجرهٔ مارس خارج شود و موشک برای بررسی و تعمیر به ساختمان مونتاژ (VAB) برگردد.
۱) هلیوم دقیقاً چه کاری در موشکهای سوختِ مایع انجام میدهد؟
در بسیاری از موشکهای دارای سوخت و اکسیدکنندهٔ کریوژنیک (بسیار سرد، مثل هیدروژن و اکسیژن مایع)، از گاز هلیوم بهعنوان «گازِ فشاردهنده/پرسورانت» استفاده میشود:
- حفظ فشار مخزنها: وقتی پیشران مصرف میشود، اگر فشار مخزن افت کند، جریانِ پایدارِ سوخت به موتور بههم میریزد. هلیوم فضای خالی را پر میکند تا فشار در محدودهٔ امن بماند.
- پایداریِ جریان پیشران: فشار پایدار یعنی احتمال مشکلاتی مثل افت دبی، ناپایداری تغذیه، و اختلال در عملکرد موتور کمتر میشود.
هلیوم بهخاطر بیاثر بودن شیمیایی و اینکه در دماهای بسیار پایین هم گاز میماند، گزینهٔ رایجی است؛ هرچند همین ویژگیها (مثل ریزبودن اتمها) باعث میشود نشت هلیوم هم یک دردسر کلاسیک در سامانههای فضایی باشد.
۲) «قطع جریان هلیوم» که ناسا گفت، احتمالاً به چه معناست؟
ناسا جزئیات ریزِ قطعهٔ معیوب را همان لحظه عمومی نکرده، اما از نظر مهندسی «وقفه در جریان» معمولاً یعنی یکی از این سناریوها رخ داده است:
- مشکل در شیر/رگولاتور/مسیر انتقال: چیزی جریان هلیوم را محدود یا قطع کرده (مثلاً گیرکردن شیر، خطای رگولاتور، یا گرفتگی).
- نشتی یا افت فشار: فشارِ خط یا مخزن هلیوم پایین آمده و سامانه به حداقلهای لازم نرسیده است.
- خطای حسگر یا تلهمتری: گاهی «جریان/فشار» درست است، اما حسگر یا دادهها رفتار غیرعادی نشان میدهند و تیم برای ایمنی متوقف میکند.
نکتهٔ کلیدی: اگر هلیوم نتواند فشار مخزنهای مرحلهٔ بالایی را در محدودهٔ لازم نگه دارد، ناسا آن را «شرط لازم برای پرتاب» میداند و منطقی است که موشک را برای بررسی دقیقتر به VAB برگرداند.
۳) امروز/این مرحله از کار چه اتفاقی افتاده و قدم بعدی چیست؟
- ناسا میگوید اختلال در جریان هلیوم در مرحلهٔ بالایی شناسایی شده و «برای پرتاب لازم است».
- تصمیم گرفتهاند موشک را از سکوی پرتاب برگردانند تا عیبیابی و تعمیر انجام شود؛ نتیجهاش این است که پنجرهٔ پرتابِ نزدیک (مثل مارس) عملاً از دست میرود.
- بعد از تعمیر و بازبینی دادهها، ناسا معمولاً تاریخ جدید را زمانی اعلام میکند که مطمئن شود سامانه پایدار است و آزمونهای لازم تکرار/تکمیل شدهاند.
- اطلاعیه ناسا درباره شناسایی اختلال هلیوم و آمادهسازی برای بازگرداندن موشک: NASA (science.nasa.gov)
- اطلاعیه ناسا درباره انجام «Rollback» موشک/فضاپیما: NASA (science.nasa.gov)
- برای توضیح عمومیِ «چرا هلیوم در راکتها استفاده میشود» (منبع خبری-فنی): Reuters
- منبع فنی ناسا درباره سامانههای فشاردهی مخازن (گزارش آموزشی/فنی): NASA NTRS (PDF)
آرتمیس ۲ چه مأموریتی دارد؟
در صورت پرتاب، آرتمیس ۲ چهار فضانورد — کریستینا کوخ، رید وایزمن، ویکتور گلاور و جرمی هنسن از آژانس فضایی کانادا — را در سفری ۱۰ روزه به مدار دور ماه و بازگشت به زمین خواهد برد.
این نخستین مأموریت سرنشیندار برنامه آرتمیس و نخستین سفر انسان به فراتر از مدار نزدیک زمین از زمان آپولو ۱۷ در سال ۱۹۷۲ خواهد بود.
دادهها و تجربههای این پرواز پایهگذار آرتمیس ۳ خواهد بود؛ مأموریتی که ناسا هدف آن را بازگرداندن انسان به سطح ماه تا سال ۲۰۲۸ اعلام کرده است.
گام بعدی
با بازگرداندن موشک به ساختمان مونتاژ، احتمالاً برنامه زمانی مأموریت بازبینی خواهد شد. ناسا هنوز تاریخ جدیدی اعلام نکرده است و تعیین پنجره پرتاب بعدی به نتیجه بررسیهای فنی بستگی دارد.
آرتمیس ۲ قرار است نماد بازگشت انسان به مسیر ماه باشد؛ اما همانند بسیاری از پروژههای بزرگ فضایی، مسیر آن همچنان وابسته به جزئیاتی فنی است که حتی در مراحل پایانی نیز میتوانند برنامهها را تغییر دهند.
