رصدهای تازه تلسکوپ جیمز وب خطر را رد کردند
سال گذشته سیارکی با نام ۲۰۲۴ YR4 برای مدتی کوتاه توجه جامعه علمی و رسانهها را به خود جلب کرد. این جرم آسمانی با قطر تقریبی ۶۰ متر در مقطعی بهعنوان خطرناکترین سیارک کشفشده در دو دهه اخیر مطرح شد. در ابتدا احتمال برخورد آن با زمین بررسی شد، اما خیلی زود مشخص شد که چنین برخوردی رخ نخواهد داد. با این حال هنوز احتمالی حدود ۴ درصد برای برخورد آن با ماه در ۲۲ دسامبر ۲۰۳۲ باقی مانده بود.
اکنون این احتمال نیز از میان رفته است. اخترشناسان با استفاده از رصدهای جدید تلسکوپ فضایی جیمز وب تأیید کردهاند که این سیارک با ماه برخورد نخواهد کرد و در عوض از فاصلهای بیش از ۲۰ هزار کیلومتر از کنار آن عبور خواهد کرد..
رصدی دشوار با یکی از پیچیدهترین تلسکوپهای جهان
سیارک ۲۰۲۴ YR4 پس از عبور از نزدیکی زمین در سال گذشته به سرعت دور شد و کمنورتر شد، بهطوری که بسیاری از پژوهشگران تصور میکردند تا سال ۲۰۲۸ دیگر قابل مشاهده نخواهد بود.
با این حال، یک تیم بینالمللی از اخترشناسان دو فرصت کوتاه در فوریه ۲۰۲۶ شناسایی کردند که ممکن بود تلسکوپ جیمز وب بتواند این جرم بسیار کمنور را دوباره رصد کند.
کار آسانی نبود. وب باید جسمی بسیار کوچک و کمنور را در فاصله میلیونها کیلومتری شناسایی میکرد، آن هم در میدان دیدی بسیار محدود.
ابزار مورد استفاده در این رصد دوربین فروسرخ نزدیک (NIRCam) بود. اخترشناسان با مقایسه موقعیت سیارک نسبت به ستارگان پسزمینه—که مکان دقیق آنها با کمک مأموریت گایا از آژانس فضایی اروپا تعیین شده—توانستند مدار سیارک را با دقت بیشتری محاسبه کنند.
حذف احتمال برخورد با ماه
همین اندازهگیریهای دقیق مدار باعث شد پژوهشگران بتوانند مسیر حرکت سیارک را برای سالهای آینده بازسازی کنند. نتیجه روشن بود:
سیارک ۲۰۲۴ YR4 در سال ۲۰۳۲ به ماه برخورد نخواهد کرد و از فاصلهای امن از کنار آن عبور میکند.
این نتیجه با همکاری نزدیک چند نهاد بینالمللی به دست آمد، از جمله مرکز هماهنگی اجرام نزدیک زمین در آژانس فضایی اروپا (ESA)، مرکز مطالعات اجرام نزدیک زمین ناسا (CNEOS)و تیم علمی مأموریت تلسکوپ جیمز وب.
در حالیکه زمینیها اغلب درگیر نابود کردن یکدیگرند، خطرهای واقعی آسمانی را هم نباید فراموش کرد
خوشبختانه اکنون میدانیم که سیارک ۲۰۲۴ YR4 نه به زمین برخورد میکند و نه به ماه. اما اگر جرمی در این ابعاد واقعاً مسیر برخورد با زمین را در پیش میگرفت، نتیجه میتوانست برای یک منطقه مسکونی بسیار جدی باشد. نکته مهم این است که چنین سیارکی «تمدن بشری را نابود نمیکرد»، اما میتوانست در مقیاس یک شهر یا یک ناحیه، خسارت شدید و تلفات سنگین برجا بگذارد.
اگر چنین سیارکی به زمین میخورد، چه اتفاقی ممکن بود رخ دهد؟
نتیجه برخورد به چند عامل بستگی دارد: اندازه سیارک، ترکیب آن، سرعت، زاویه ورود و محل برخورد. برای سیارکی در این بازه اندازه، دو سناریوی اصلی مطرح است:
سناریوی اول: انفجار در جو (airburst)
بسیاری از اجرام در این اندازه پیش از رسیدن به سطح زمین، در جو متلاشی یا منفجر میشوند.
در این حالت، موج انفجار و گرمای حاصل میتواند شیشهها را در گسترهای بزرگ خرد کند،
به ساختمانها آسیب برساند و اگر انفجار بر فراز یک شهر رخ دهد، خسارت جدی ایجاد کند.
سناریوی دوم: برخورد به سطح
اگر جسم بهقدر کافی مقاوم باشد و تا سطح برسد، میتواند دهانه برخوردی ایجاد کند،
موج ضربهای شدید به اطراف بفرستد و ناحیهای محلی را ویران کند.
این نوع برخورد برای یک منطقه مشخص بسیار خطرناک است، اما در این اندازه معمولاً به یک فاجعه جهانی تبدیل نمیشود.
چرا گفته میشود این خطر «محلی یا منطقهای» است، نه جهانی؟
در ارزیابیهای ناسا و ESA، جرمی در اندازه تقریبی ۲۰۲۴ YR4 در رده سیارکهایی قرار میگیرد که میتوانند به یک منطقه آسیب شدید وارد کنند، نه اینکه کل اقلیم زمین را تغییر دهند یا حیات جهانی را تهدید کنند. برای آثار جهانی، معمولاً باید با اجرامی بسیار بزرگتر روبهرو باشیم.
به زبان ساده، خطر این نوع سیارکها به این دلیل جدی است که اگر بر فراز یک شهر یا نزدیکی منطقهای پرجمعیت منفجر شوند، میتوانند مرگبار باشند؛ اما این با سناریوهای «انقراضساز» تفاوت اساسی دارد.
چرا رصد و دفاع سیارهای مهم است؟
دقیقاً به همین دلیل که حتی یک جرم نهچندان بزرگ هم میتواند در مقیاس انسانی و شهری بسیار خطرناک باشد. مأموریتهای رصدی و سامانههای دفاع سیارهای برای این ساخته شدهاند که چند سال یا چند دهه زودتر چنین اجرامی را شناسایی کنند تا اگر روزی خطر واقعی ایجاد شد، بشر غافلگیر نشود.
اهمیت این رصد برای دفاع سیارهای
این ماجرا نمونهای از عملکرد سیستم جهانی دفاع سیارهای است؛ شبکهای از تلسکوپها، پایگاههای داده و تیمهای علمی که اجرام نزدیک زمین را رصد میکنند.
در این مورد، دانشمندان توانستند با استفاده از یکی از قدرتمندترین تلسکوپهای فضایی ساختهشده توسط بشر، موقعیت جرم کوچکی را در فاصله بسیار دور اندازه بگیرند و مسیر آن را هفت سال در آینده با دقت پیشبینی کنند.
فعلا ماه در امان است و سیارک ۲۰۲۴ YR4 هیچ خطری برای زمین یا ماه ایجاد نمیکند.
با این حال، کار دانشمندان متوقف نمیشود. برنامه «ایمنی فضایی» آژانس فضایی اروپا و دیگر نهادهای بینالمللی همچنان به رصد و پایش سیارکها ادامه میدهند تا اگر روزی جرمی واقعاً خطرناک شناسایی شد، جهان از پیش آماده باشد.
