پرونده ای برای کنجکاوی – 3

روز دوشنبه ۱۶ مرداد ماه، ساعت ۱:۱۷ دقیقه بامداد به وقت شرقی آمریکا (۹:۴۷ بامداد روز دوشنبه به وقت مرکزی ایران)، اگر همه‌چیز خوب پیشرفته باشد، گران قمیت‌ترین و پیشرفته‌ترین روبات تحقیقاتی ناسا، به نام آزمایشگاه علمی مریخ (MSL) که به نام کنجکاوی (Curiosity) نیز شناخته می شود، وارد مدار مریخ می شود تا مراحل نفس گیر فرود خود را آغاز کند. ۷ دقیقه ای که به  ۷ دقیقه وحشت معروف شده است. مجموعه مطالبی که در زیر عنوان «پرونده‌ای برای کنجکاوی» منتشر می شود به مناسبت نزدیک شدن به این رویداد هیجان انگیز است.

 —-

مریخ نورد کنجکاوی (curiosity) یا آزمایشگاه علمی مریخ اگر بتواند به سلامت بر مریخ فرود آید، می تواند دامنه دانش ما از سیاره سرخ را به گونه چشمگیری افزایش دهد. بی شک در پایان سال میلادی جاری خبر فرود و کاوش های مریخ نورد (و حتی در صورت شکست ماموریت، خبر شکست آن) یکی از 5 خبر برتر علمی سال 2012 را به خود اختصاص خواهد داد.

بی شک در لحظه فرود بسیاری از ما این خبر را تعقیب خواهیم کرد و یا از طریق تماشای پخش مستقیم تلوزیونی آن و یا دنبال کردن وب سایت هایی که پخش مستقیم متنی آن را انجام می دهند در هیجان آن شریک خواهیم شد. اما این چنین رویدادهایی بهانه های بی نظیری هستند تا مردم دیگر را هم در این هیجان شریک کنیم.

امسال در سراسر جهان گروه های مختلف برنامه هایی را برای مشارکت در فرود مریخ نورد در نظر گرفته اند.این نقشه برنامه های عمومی در ایالات متحده را نشان می دهد که شاید با مطالعه فهرست برنامه های برخی از این گروه ها ایده های مشابهی به ذهن شما هم خطور کند اما این برنامه ها در ایران نیز سابقه ای طولانی دارد. 

در سال 1997 و زمانی که مریخ نورد رهیاب مریخ که حاوی نخستین مریخ نورد روباتیک ناسا به نام سوجورنر بود قدم به خاک مریخ می گذاشت. ماهنامه نجوم برنامه ای را در سالن اجتماعات وزارت کشاورزی برگزار کرد. سخنران این برنامه بابک امین تفرشی بود که ضمن ارایه سخنرانی درباره مریخ و اهمیت آن و پیشینه کاوش های آن با کمک اینترنت فوق العاده کم سرعت آن زمان سعی می کرد نخستین عکس های ارسالی از مریخ را به محض انتشار برای حضار به نمایش بگذارد.

در مناسبت دیگری و 9 سال پیش، زمانی  که مریخ به مقابله خود رسیده بود و رکوردی از نظر نزدیکی فاصله با زمین را به وجود آورده بود، رصدخانه زعفرانیه تهران برنامه ای را به نام شب مریخ برگزار کرد که استقبال از آن قابل باور نبود. هزاران نفر در آن شب به رصدخانه آمدند تا مریخ را رصد کنند.

در مقیاس های بزگتری نیز این برنامه ها در ایران تحربه شده است. زمانی که ماموریت هویگنس فرود خود در جو فشرده تیتان، قمر غول پیکر و دارای اتمسفر، زحل آغاز کرد، به فاصله اندکی برنامه آسمان شب ویژه برنامه ای را مهیا کرد که بار دیگر در آن نخستین تصاویر این ماموریت و گزارش های آن به فاصله تنها چند ساعت از رویداد پخش شد. مورد دیگر مربوط به سفر انوشه انصاری به فضا بود که آسمان شب و شبکه جام جم به طور مشترک در برنامه ای که اجرای آن بر عهده نعیمه نامجو و سیاوش صفاریان پور بود و من نیز به عنوان میهمان در آن حضور داشتم این پرتاب را به طور مستقیم برای مردم پخش کردند. همین سفر بود که بهانه دو رویداد به یادماندنی دیگر نیز شد. گروه های مختلف رصدی در هنگام عبور ایستگاه فضایی برنامه هایی را برای رصد بامدادی آن ترتیب دادند و از سوی دیگر برنامه مشترکی که ماهنامه نجوم، آسمان شب و پژوهشگاه هوا فضا در فرهنگسرای ارسباران تهران برگزار کردند به یکی از پر مخاطب ترین برنامه های ترویج چند سال گذشته بدل شد.

سمینار ماهنامه نجوم، آسمان شب و پژوهشگاه هوا فضا به مناسبت سفر انوشه انصاری به ایستگاه فضایی

حالا بار دیگر این فرصت وجود دارد تا از فرود کنجکاوی چنین استفاده ای شود. اگرچه به دلیل ساعت فرود احتمال اینکه برنامه ای مانند آسمان شب بتواند پخش مستقیم آن را داشته باشد بسیار اندک است اما با توجه به اینکه فرود در روز دوشنبه صورت می گیرد احتمال بسیاری زیادی وجود دارد که سیاوش صفاریان پور برنامه دوشنبه شب خود را به این موضوع اختصاص دهد. اما غیر این افراد و گروه های کوچکتر چه می توانند بکنند؟

به دلیل اینکه موقعیت مریخ در آسمان مناسب نیست نمی توان پیشنهاد برگزاری رصد مریخ در شب قبل و شب پس از فرود را داد. اما می توان به رویدادهای جایگزینی اندیشید.

اگر شما در ساعات فرود وقت آزاد دارید می توانید دوستان و اعضا خانواده را که علاقمند هستند دعوت کنید تا به طور مشترک این رویداد را مشاهده کنید. تنها نیازی که دارید خط اینترنت نسبتا پر سرعت است و از طریق وب سایت تلوزیون ناسا می توانید با انتخاب سرعت اتصال خود به طور مستقیم گزارش این شبکه را از مراحل فرود مشاهده کنید. چنانچه سرعت  اینترنت برای دیدن پخش مستقیم تلوزیونی مناسب نبود می توانید گزارش مستقیم متنی را از وب سایتی مانند اسپیس فلایت ناو (www.spaceflightnow)  دنبال کنید.

اگر در خانه خود کنسول بازی ایکس باکس دارید می توانید همانطور که در مطلب قبلی نوشتم شبیه ساز فرود مریخ نورد را تهیه و قبل یا بعد از رویداد توانایی خود در فرود آوردن این مریخ نورد را محک بزنید.

مراکز آموزشی، رصدخانه ها و گروه هایی که فعالیت ترویجی انجام می دهند، بهترین فرصت را دارند تا با تدارک اینترنت مناسب، مردم را به شرکت در برنامه ویژه فرود مریخ نورد دعوت کنند. جایی مانند گروه های نجومی، رصدخانه های آموزشی و غیره می توانند برنامه های متنوعی در کنار پخش مستقیم فرود و توضیح مراحل آن را ترتیب دهند. نمایش اسلاید های آموزشی در زمینه مریخ و ماموریت های مریخی، نمایش اسلایدهایی برای مرور عملکرد مریخ نورد کنجکاوی (یک نمونه از پاور پوینت های  آماده در این مورد را می توانید از اینجا دانلود کنید)، بخش دیگری از این فعالیت ها است. شاید برای مخاطبان شما تفاوت های زمین و مریخ از نظر گرانشی جالب باشد و به همین دلیل شاید بتوانید ایده ترازوی مریخی را برایشان در حاشیه این برنامه تدارک ببینید. ترازویی که مردم با قرار گرفتن برروی آن وزن خود را سطح مریخ خواهند دید. (اگر تهیه چنین ترازویی دشوار است می توانید از نمونه شبیه ساز آنلاین آن استفاده کنید. این مبدل نمونه های جالبی هستند).

ماکت مریخ نورد کنجکاوی که می توانید با مقوا آن را درست کنید

یکی از فعالیت هایی که می توان در این چنین برنامه ای انجام داد در اختیار قرار دادن ماکت هایی از این مریخ نورد به مخاطبان و به خصوص نوجوان ها و کودکان است تا آنها نسخه مقوایی سفینه خود که البته به طور دقیق و با حفظ مقیاس کوچک شده است را بسازند. خود شما می توانید نسخه ای بزرگتر از این ماکت ها را – اگر وقت و امکانات دارید – با مواد خام مقاوم تر بسازید و برای توضیح عملکرد مریخ نورد از آن استفاده کنید.

در این نشانی یک نمونه از این ماکت ها را می توانید پیدا کنید. کافی است پس از قبول شرایط دانلود و دریافت فایل پی دی اف (پس ورد باز کردن این فایل پی دی اف در صفحه دانلود آن موجود است) آن را روی کاغذ های ضخیم به شکل رنگی پرینت کنید و سپس با توجه به دستور العمل ارایه شده آن را بازسازی کنید.

ماکت تعدادی دیگر از کاوشگرها و روبات های مریخ نورد را نیز می توانید در صفحه سایت جی پی ال پیدا کنید.

ایده های بسیار دیگری نیز وجود دارد و خود شما می توانید بسیاری از برنامه های جنبی را در حول و حوش این رویداد با توجه به مخاطب و امکانات موجود طراحی کنید. اما چه با دوستانتان به تماشای این رویداد می نشینید یا برنامه بزرگتری را سامان دهی می کنید حتما چند نکته تکراری را به یاد داشته باشید:

– اصلی ترین رکن کارهای عمومی و ترویجی این است که هرگز موضوعی را که به شکل مستند از صحت آن مطمئن نیستید با دیگران به اشتراک نگذارید، این کار همه زحمات شما را به باد می دهد.

– اگر برنامه ای عمومی را برگزار می کنید پیش از آن حتما از انجام هماهنگی های لازم مطمئن شوید. وسایل، امکانات و برنامه های خود را از قبل بررسی کنید.

– اگر قصد برنامه ریزی خاصی در این موضوع را دارید حتما برنامه ای را متناسب با امکانات خود و بدون آنکه فشار اضافی به شما وارد شود طراحی کنید .لازم نیست سنگ بزرگی بردارید که نتوانید به سوی هدف پرتابش کنید.

– برنامه های عمومی جایی برای به رخ کشیدن سطح معلومات نیست. شما قرار است با مردم و به زبان مردم سخن بگویید. اگر بخواهید  اطلاعات پیچیده و فنی و اصطلاحات فنی و عجیب و غریب و کلی کلمات انگلیسی را در صحبتتان استفاده کنید از خیر چنین برنامه ای بگذرید و یا آن را برای گروهی از متخصصان هم سطح خودتان برگزار کنید. چنین برنامه هایی فرصتی برای علاقمند شدن مردم به فناوری ها و دانش های روز هستند نه فراری دادن آنها.

—

مطالب قبلی پرونده ای برای کنجکاوی

– 7 دقیقه وجشت را در خانه تجربه کنید

– گفتگو با مهندس دارا صباحی از مهندسان ارشد پروژه مریخ نورد کنجاوی