خفاشی که در ارتفاع بالا پرنده ها را شکار می کند

شکار در آسمان شب

برای نخستین‌بار، پژوهشگران موفق شده‌اند لحظه‌ای استثنایی از شکار در آسمان شب را ثبت کنند: خفاشی بزرگ در حال پرواز، پرنده‌ای مهاجر را در ارتفاعی بیش از ۱۲۰۰ متر شکار کرده و همان‌جا بلعیده است.

این کشف، که در تازه‌ترین شمارهٔ مجله Science منتشر شد، مرزهای شناخته‌شده دربارهٔ رفتار خفاش‌ها را جابه‌جا کرده و یکی از رازهای ناشناختهٔ حیات شبانه را آشکار ساخته است.

خفاش نوکتول بزرگ (Nyctalus lasiopterus) که در سراسر جنوب اروپا زندگی می‌کند، بزرگ‌ترین گونهٔ خفاش در این قاره است و وزنش حدود ۴۰ تا ۵۰ گرم است؛ تقریباً هم‌وزن یک تخم‌مرغ متوسط. تاکنون تصور می‌شد این خفاش، مانند بیشتر خفاش‌ها، تنها از حشرات تغذیه می‌کند. اما داده‌های تازه نشان داده‌اند که گاهی در ارتفاع بالا پرندگان را هدف می‌گیرد — پرندگانی که در تاریکی شب در حال مهاجرت‌اند و می‌پندارند از شکارچیان در امان هستند.

چرا این کشف مهم است؟

هر سال میلیاردها پرنده، در فصل‌های بهار و پاییز، شب‌ها مهاجرت می‌کنند تا از چنگ شکارچیان زمینی و پرندگان شکاری روزگریز در امان باشند. اما پژوهش تازه نشان می‌دهد که در همان آسمان تاریکی که پناهگاهشان می‌پنداشتند، دشمنی نامنتظر در کمین است.

این نخستین شواهد مستقیم از شکار پرندگان در پرواز توسط یک پستاندار است — رفتاری که تاکنون تنها از پرندگان شکاری مانند شاهین‌ها یا جغدها دیده شده بود. به گفتهٔ محققان، این یافته نه‌تنها درک ما از رژیم غذایی خفاش‌ها را تغییر می‌دهد، بلکه تصویری تازه از اکوسیستم ناشناختهٔ شب ارائه می‌کند.

مسیر کشف؛ از فرضیه تا ثبت صدا

کارلوس ایبانیز، زیست‌شناس اسپانیایی در ایستگاه بیولوژیکی دونانا، سال‌ها در مدفوع خفاش‌های نوکتول بقایای پر و DNA پرندگان را یافته بود. اما این شواهد غیرمستقیم کافی نبودند. او می‌دانست خفاش‌ها در مواردی پرندگان را در هنگام پرواز شکار کرده و می‌خورند، اما ثبت لحظه شکار تا کنون اتفاق نیفتاده بود.

تلاش‌های او برای رصد مستقیم شکار با رادارهای نظامی و بالن‌های مجهز به سنسور بی‌نتیجه ماند تا او همکاری تازه ای را با لورا استیدشولت، پژوهشگر دانشگاه آرهوس دانمارک، آغاز کرد.

در بهار ۲۰۲۳، تیم مشترک آنها ۱۷ خفاش بزرگ نوکتول را در پارک ملی دونانا (در جنوب اسپانیا) به حسگرهای بسیار سبک مجهز کرد؛ دستگاه‌هایی که صدا، شتاب، ارتفاع و حرکات را با دقت بالا ثبت می‌کردند.

اگرچه داده های اولیه تنها دانسته های قدیمی و پرواز خفاش‌ها در ارتفاع پایین به دنبال حشرات را ثبت کرده بود اما در نهایت حسگر یکی از خفاش‌ها الگویی غیرعادی را ضبط کرد — صدای بال‌زدن‌های شدید، فریاد اضطراب پرنده، و سپس صدای جویدن ممتد.

تحلیل داده‌ها نشان داد که خفاش در ارتفاعی بیش از ۱۲۰۰ متر پرنده‌ای را شناسایی کرده، در یک شیرجهٔ سریع حدود ۹۰۰ متری به آن رسیده، آن را با گاز گرفته و سپس در حال پرواز طی ۲۳ دقیقه خورده است. به‌گفتهٔ استیدشولت، این تعقیب هوایی «شبیه نبرد جنگنده‌ها در آسمان» بود.

پشت‌صحنه شکار؛ فناوری چگونه راز را گشود؟

ابزارهای استفاده‌شده در این تحقیق نسل تازه‌ای از «بیولوگرها» هستند؛ حسگرهایی که کمتر از دو گرم وزن دارند و می‌توانند صدای محیط، ضربان بال‌زدن، ارتفاع و شتاب بدن حیوان را هم‌زمان ثبت کنند.

از ترکیب این داده‌ها، محققان توانستند مسیر دقیق پرواز، تغییر سرعت، و حتی لحظهٔ برخورد را بازسازی کنند.

صداها نشان دادند که شکار در سکوت مطلق آغاز شده است. خفاش احتمالاً از پژواک صوتی برای یافتن پرنده استفاده کرده و پس از شناسایی، با سرعتی بالا و از زاویه‌ای خاص به اوج گرفته تا مسیر گریز پرنده را پیش‌بینی کند. در هنگام برخورد، بال‌های پرنده جدا می‌شوند — حرکتی که احتمالاً برای کاهش مقاومت هوا در زمان خوردن انجام می‌شود.

این داده‌ها به‌اندازه‌ای دقیق بودند که محققان توانستند گونهٔ قربانی را نیز شناسایی کنند: رابین اروپایی (Erithacus rubecula)، یکی از رایج‌ترین پرندگان آوازخوان اروپا که شب‌ها مهاجرت می‌کند.

محدودیت‌های پژوهش

با وجود هیجان‌انگیز بودن یافته‌ها، پژوهش محدودیت‌هایی دارد:

از میان صدها ساعت داده، تنها چند مورد رفتار شکار پرندگان مشاهده شده است؛ بنابراین هنوز نمی‌دانیم این پدیده تا چه حد رایج است.

هیچ فیلم مستقیمی از شکار وجود ندارد، و بازسازی‌ها بر اساس صدا و داده‌های حرکتی انجام شده‌اند.

پژوهش تنها بر یک جمعیت خفاش در جنوب اسپانیا متمرکز بوده و نمی‌دانیم آیا در سایر مناطق یا در خفاش‌های دیگر نیز چنین رفتاری رخ می‌دهد یا نه.

به گفتهٔ ایبانیز، «ما تازه دریچه‌ای کوچک به جهانی گسترده باز کرده‌ایم. ممکن است گونه‌های دیگر هم از این روش برای تأمین انرژی در فصل‌های حساس استفاده کنند.»

چرا خفاش‌ها پرندگان را شکار می‌کنند؟

خفاش‌ها انرژی زیادی صرف پرواز می‌کنند، و تغذیه از حشرات همیشه پاسخ‌گوی نیازشان نیست. شکار پرندگان، هرچند دشوار و پرریسک، کالری چند برابری نسبت به شکار حشرات دارد — به‌ویژه در فصل‌هایی که ماده‌ها باردارند یا پیش از خواب زمستانی نیاز به ذخیرهٔ چربی دارند.

النا تنا، یکی از اعضای تیم تحقیق، می‌گوید: «شکار پرندگان می‌تواند برای خفاش‌ها خطرناک باشد. آن‌ها باید در تاریکی مطلق، طعمه‌ای سریع و بزرگ‌تر از خودشان را تعقیب کنند. اما پاداش این خطر، ارزشش را دارد.»

برخی از تحلیل‌ها نشان می‌دهد که خفاش‌ها از غشای پوستی بین پاها و پنجه‌هایشان مانند یک تور هوایی استفاده می‌کنند تا طعمه را مهار کنند — درست همان روشی که برای گرفتن حشرات بزرگ به کار می‌برند.

اثرات و پیامدها

این کشف دیدگاه زیست‌شناسان را نسبت به ساختار اکوسیستم شب تغییر می‌دهد. تاکنون آسمان شب را فضایی خالی و امن برای پرندگان مهاجر تصور می‌کردیم. اما داده‌های تازه نشان می‌دهد که این فضا پر از رقابت، شکار و بقاست؛ جهانی که تا همین اواخر برای ما نامرئی بود.

از سوی دیگر، شناخت بهتر از رفتار تغذیه‌ای خفاش‌ها به حفاظت از آن‌ها کمک می‌کند. خفاش نوکتول بزرگ در فهرست گونه‌های در معرض تهدید قرار دارد و از بین رفتن زیستگاه، تغییرات اقلیمی و کمبود منابع غذایی، جمعیت آن را کاهش داده است. دانستن اینکه این گونه چه زمانی و از چه طعمه‌ای تغذیه می‌کند، می‌تواند در برنامه‌های حفاظتی نقش مهمی داشته باشد.

دانيلو روسو، زیست‌شناس ایتالیایی که در این پژوهش مشارکت نداشت، در یادداشتی در Phys.org نوشت:

«این پژوهش نشان می‌دهد فناوری‌های نوین تا چه اندازه می‌توانند درک ما از جهان طبیعی را دگرگون کنند. صدا و داده‌هایی که پیش‌تر دست‌نیافتنی بودند، اکنون به ما امکان می‌دهند رفتارهایی را ببینیم که میلیون‌ها سال در تاریکی رخ داده‌اند.»

چشم‌انداز آینده

پژوهشگران اکنون می‌خواهند بدانند آیا گونه‌های دیگر خفاش نیز پرندگان را شکار می‌کنند، و آیا این رفتار می‌تواند بر جمعیت پرندگان مهاجر اثر بگذارد یا نه.

همچنین، فناوری بیولاگرها می‌تواند در آینده برای مطالعهٔ شکارچیان شب دیگر — از جغدها گرفته تا پرندگان دریایی شب‌زی — به‌کار رود.

استیدشولت می‌گوید: «ما فقط گوشه‌ای از یک اکوسیستم پنهان را دیده‌ایم. آسمان شب مانند اقیانوس عمیق است: پر از حیات، اما ناشناخته. هرچه ابزارهای ما حساس‌تر شود، تصویر کامل‌تری از این جهان تاریک به‌دست خواهیم آورد.»

کشف ثبت‌شده در اسپانیا فقط روایت یک شکار نیست؛ نمادی است از مرز تازه‌ای در علم مشاهدهٔ حیات.

خفاشی که در دل تاریکی، پرنده‌ای را در میانهٔ پرواز به دام انداخت، نشان داد که حتی در سکوت آسمان، رقابت برای بقا بی‌وقفه ادامه دارد — و این‌که فناوری می‌تواند آنچه را قرن‌ها از چشم ما پنهان مانده بود، آشکار کند.