برای نخستینبار پس از سه دهه، سازمان بهداشت پانآمریکن (PAHO) اعلام کرد که کانادا دیگر در شمار کشورهای «عاری از سرخک» نیست. این تصمیم پس از آن گرفته شد که موارد ابتلا در این کشور برای بیش از دوازده ماه بدون توقف ادامه یافته است — رخدادی که نهتنها سلامت عمومی کانادا را تهدید میکند، بلکه موجب شد کل قارهٔ آمریکا جایگاه «منطقهٔ بدون سرخک» خود را نیز از دست بدهد.
بازگشت بیماری فراموششده
سرخک، بیماریای که زمانی به عنوان یک تهدید تاریخی از میان رفته تلقی میشد، دوباره در حال گسترش است. در سال جاری، بیش از پنج هزار مورد ابتلا در کانادا گزارش شده است — سه برابر شمار مبتلایان در ایالات متحده، با وجود جمعیت کمتر این کشور. بیشترین موارد در استانهای انتاریو و آلبرتا ثبت شدهاند، در حالی که مناطقی با نرخ پایین واکسیناسیون مانند جنوب آلبرتا کانون اصلی گسترش بیماری بودهاند.
در برخی نواحی، تنها حدود شصتوهشت درصد از کودکان زیر دو سال واکسن سهگانهٔ MMR (سرخک، سرخجه، اوریون) را دریافت کردهاند، در حالی که برای جلوگیری از شیوع این ویروس، دستکم نودوپنج درصد جمعیت باید واکسینه شوند.
دکتر «جارباس باربوسا»، مدیر سازمان PAHO، میگوید:
«از دست دادن این وضعیت یک عقبگرد است، اما برگشتپذیر است. باید واکسیناسیون را به سطح ایمن برگردانیم، و این کار ممکن است.»
چرا واکسیناسیون کاهش یافت؟
دادههای فدرال کانادا نشان میدهد دلایل متعددی در پسِ افت واکسیناسیون قرار دارند:
- دسترسی نابرابر به خدمات سلامت اولیه، بهویژه در مناطق روستایی و دورافتاده،
- نبود سامانهٔ ملی ثبت واکسیناسیون که مردم بتوانند وضعیت ایمنی خود را پیگیری کنند،
- افزایش اطلاعات غلط و شایعات ضدواکسن در فضای مجازی،
- کمبود ارتباط مؤثر نهادهای سلامت با جوامعی که به دولت بیاعتمادند.
پروفسور «دان بودیش» ایمنیشناس دانشگاه مکمستر، در گفتوگو با بیبیسی هشدار داده است:
«این وضعیت نشان میدهد که چطور چندین بخش از سیستم ما شکست خورده است. از نبود اعتماد عمومی تا فقدان ابزارهای دیجیتال برای ثبت واکسن، همه دستبهدست هم دادهاند.»
او افزود:
«امیدوارم این موضوع برای سیاستگذاران زنگ بیدارباش باشد — شاید این رسوایی ملی باعث شود ساختارهای فرسودهٔ بهداشت عمومی را اصلاح کنیم»
ایالات متحده در مسیر مشابه
در جنوب مرز، ایالات متحده نیز با خطر مشابهی روبهروست. بر اساس گزارش مراکز کنترل و پیشگیری از بیماریها (CDC)، اگر آمریکا نتواند شیوع فعلی را تا ژانویه مهار کند، جایگاه «عاری از سرخک» خود را از دست خواهد داد. موارد مرتبط تاکنون در ایالتهای یوتا، آریزونا و کارولینای جنوبی مشاهده شده است.
کاهش اعتماد عمومی به واکسنها در سالهای اخیر — بهویژه پس از دوران همهگیری کووید–۱۹ — موجب شده بخشی از جمعیت، بهخصوص در جوامع مذهبی یا محافظهکار، از تزریق واکسن سر باز زنند.
تاریخی از ریشهکنی و بازگشت
سرخک یکی از مسریترین بیماریهای ویروسی جهان است و میتواند باعث ذاتالریه، ورم مغز و مرگ شود. واکسن MMR با کارایی حدود ۹۷ درصد مؤثرترین ابزار برای جلوگیری از آن است.
قارهٔ آمریکا در سال ۲۰۱۶ بهعنوان نخستین منطقهٔ جهان «عاری از سرخک» اعلام شد — دستاوردی تاریخی که حاصل دههها کارزار واکسیناسیون بود. اما با بحرانهای اقتصادی در ونزوئلا و کاهش پوشش واکسیناسیون در برزیل، موارد تازهای از سرخک بازگشت و در سال ۲۰۱۹ این دو کشور وضعیت خود را از دست دادند. پس از تلاشهای گسترده و واکسیناسیون میلیونها نفر، این وضعیت در سال ۲۰۲۴ احیا شد.
اکنون اما، با گسترش موارد در کانادا و افزایش شیوع در آمریکا و مکزیک، بار دیگر سایهٔ این ویروس بر نیمکرهٔ غربی بازگشته است.
از بیاعتمادی تا بحران جهانی
کارشناسان بهداشت عمومی معتقدند که سرخک صرفاً یک بیماری ویروسی نیست — بلکه نشانهای از بیماری اجتماعی بیاعتمادی است. در بسیاری از کشورها، از جمله ایران، ترکیه و افغانستان، روند واکسیناسیون کودکان در سالهای اخیر تحت تأثیر بحرانهای سیاسی، اقتصادی و گسترش اطلاعات نادرست کاهش یافته است.
سازمان جهانی بهداشت در گزارش سال گذشته هشدار داد که «افت اعتماد به واکسنها» یکی از ده تهدید اصلی سلامت جهانی است.
در ایران، طبق آمار رسمی وزارت بهداشت، نرخ واکسیناسیون نوزادان همچنان بالاست؛ اما کارشناسان مستقل هشدار میدهند که فاصلهٔ میان استانها و جمعیتهای مهاجر یا حاشیهنشین در حال افزایش است. سقوط ساختار اعتماد به نهاد سلامت و بازار داغ شایعات و شبه علم از جمله دلایل کاهش واکسیناسیون در ایران است.
هشدار برای دوران پساحافظه
سرخک، برخلاف بسیاری از بیماریها، حافظهای طولانی در جامعه ندارد؛ زیرا نسل جوان، تجربهای از خطر واقعی آن ندارد. همین «فراموشی جمعی» باعث کاهش انگیزه برای واکسیناسیون میشود.
در دههٔ ۱۹۶۰ میلادی، پیش از عرضهٔ واکسن، سالانه بیش از دو و نیم میلیون کودک در جهان بر اثر سرخک جان خود را از دست میدادند. حتی در کشورهایی با نظام سلامت پیشرفته، هر همهگیری تازه دهها قربانی بر جا میگذاشت.
اکنون که این بیماری بازگشته است، کارشناسان به مردم یادآوری میکنند که تنها یک قطره بیاعتمادی میتواند دستاورد یک قرن پیشرفت پزشکی را نابود کند.
از علم تا مسئولیت اجتماعی
از دست دادن وضعیت «عاری از سرخک» در کانادا صرفاً یک شاخص آماری نیست — بلکه نشانهای از شکنندگی نظامهای بهداشت عمومی در برابر بیاعتمادی و اطلاعات نادرست است.
سازمان PAHO اعلام کرده اگر کانادا بتواند برای دستکم دوازده ماه زنجیرهٔ انتقال ویروس فعلی را قطع کند، وضعیت خود را بازخواهد یافت. اما این نیازمند مشارکت عمومی، شفافیت دولتها و مبارزهٔ مداوم با شایعات ضدعلمی است.
برای دیگر کشورها، از جمله ایران، این رویداد هشداری است جدی. در این میان باید به افراد و به خصوص الدین یادآور شد مبادا سلامت خود و فرزندانتان را به دست بازی های سیاسی بسپارید.
📘 منابع:
Pan American Health Organization (PAHO), CDC, BBC, Public Health Agency of Canada, McMaster University Interviews (2025).
