تپهی تیالینه و بزرگترین مجموعهی مُهرگِلهای پیشاتاریخی
در دل دشت کوزران، در غرب ایران و شمال ماهی دشت، تپهای قرار دارد که تا همین اواخر نامش در نقشهی بزرگِ شکلگیری دولتها و نظامهای اداریِ نخستین چندان پررنگ نبود. اما اکنون با انتشار نتایج اولیهی پژوهشی در نشریهی Antiquity، تپهی تیالینه بهیکباره به یکی از مهمترین محوطههای باستانشناسیِ مرتبط با «ادارهگریِ اقتصادی» در هزارهی چهارم پیش از میلاد بدل شده است.
دکتر شکوه خسروی در این مقاله از کشف و مستندسازی بزرگترین مجموعهی شناختهشده از مُهرگِلهای پیشاتاریخی خبر میدهد؛ مجموعهای متشکل از بیش از هفتهزار اثر مُهر، بههمراه بیش از دویست پیکرهی گِلی، توکنهای گِلی و دو مُهر استوانهای که قدمت آنها حدود پنجهزار سال برآورد شده است.
برای درک اهمیت این یافته باید به نقش مُهر در جوامع باستانی بازگردیم. در جهان پیشاتاریخ، پیش از آنکه خط بهصورت گسترده به کار گرفته شود، جوامع برای ثبت مالکیت، کنترل ورود و خروج کالا و تضمین اصالت محمولهها به فناوریهای ساده اما کارآمدی متکی بودند. یکی از این فناوریها، مُهر و مُهرگِل بود. وقتی درِ انبار یا دهانهی یک خمره با گل نرم پوشانده میشد و بر آن نقش مُهری فشرده میشد، در واقع سندی ایجاد میشد که نشان میداد چه کسی مسئول این کالا بوده و آیا در مسیر دستکاری شده است یا نه. این شیوه، نوعی نظام اعتماد و حسابرسی را شکل میداد که بنیان اقتصادهای پیچیدهتر بعدی شد.
آنچه تیالینه را متمایز میکند، نه صرفاً وجود مُهرها، بلکه شمار و تنوع آنهاست. در جنوبغرب ایران، بهویژه در دشت سوزیانا و فلات فارس، شواهدی از نهادهای اداریِ اولیه از اواخر هزارهی پنجم و اوایل هزارهی چهارم پیش از میلاد شناخته شده است. اما در زاگرس مرکزی و بخشهایی از فلات ایران، مُهرگِلهای پیشاتاریخی کمیابتر گزارش شدهاند. از اینرو، کشف چنین مجموعهی گستردهای در غرب ایران میتواند تصویر ما را از گسترهی شبکههای اداری و تجاری آن دوره تغییر دهد و نشان دهد که زاگرس نیز نقشی فعال در شکلگیری نظامهای مدیریت اقتصادی داشته است.
بر اساس گزارش منتشرشده، مُهرگِلهای تیالینه برای پلمب کردن درهای انبار، کیسهها، خمرهها و رسیدهای گِلی به کار میرفتهاند. تحلیلهای دقیق هنوز در جریان است، اما قرائن اولیه حاکی از آن است که این سامانهی پلمبگذاری با حملونقل، ذخیره و مبادلهی کالاهایی همچون روغن، شراب و آبجو در ارتباط بوده است. تفاوت نقشهای مُهرها نیز نکتهای مهم به شمار میرود. بهنظر میرسد برخی صاحبان مُهر صرفاً مسئول پلمب درهای انبار بودهاند و بر ورود و خروج کالا نظارت داشتهاند، در حالی که در موارد دیگر، یک فرد هم ظروف و کیسهها را مُهر میکرده و هم انبار را. این تمایز میتواند نشانگر تقسیم کار اداری و تخصصیشدن وظایف در آن جامعه باشد.
تنوع نقشها و تفاوت میان مُهرهای بهکاررفته بر روی ظروف و آنهایی که روی کیسهها دیده میشوند، به احتمال وجود چندین منشأ برای کالاها اشاره دارد. اگر هر مُهر نمایندهی یک فرد یا واحد اقتصادی مستقل بوده باشد، و اگر برخی مُهرهای ویژهی انبارها را کنار بگذاریم، برآورد اولیه نشان میدهد ساکنان تیالینه ممکن است با بیش از صد و پنجاه فرد یا بازرگان در ارتباط بوده باشند. چنین شبکهای از ارتباطات، از دادوستدی گسترده و سازمانیافته حکایت دارد؛ شبکهای که احتمالاً بخشهایی از ایران و بینالنهرین را به هم پیوند میداده است.
در عین حال، این کشف با چالشی جدی نیز همراه است. بخشی از لایههای بالایی محوطه در اثر برداشت غیرمجاز خاک و شخم سالانهی زمینهای کشاورزی تخریب شده است. از دست رفتن حدود یک تا دو متر از لایههای باستانی در سطحی گسترده، تفسیر دقیق توالیهای استقراری را دشوار میکند. در باستانشناسی، جایگاه دقیق هر شیء در لایهها میتواند اطلاعاتی حیاتی دربارهی زمان و کارکرد آن ارائه دهد؛ از اینرو، تخریب لایهها همواره خطری جدی برای پژوهشهای علمی به شمار میرود.
با وجود این محدودیتها، تیالینه چشماندازی تازه پیش روی پژوهشگران گشوده است. تیم تحقیقاتی قصد دارد مطالعات مربوط به بقایای گیاهی و جانوری، ابزارهای سنگی، سفال و دیگر یافتههای مرتبط با فعالیتهای اداری را ادامه دهد. همچنین برنامههایی برای پیمایشهای باستانژئوفیزیکی و تحلیل منشأ مواد در دست اجراست تا دامنهی ارتباطات این محوطه روشنتر شود. در صورت پیشرفت برنامهها، از سال ۲۰۲۷ به بعد امکان ازسرگیری حفاریهای میدانی مطرح شده است.
اهمیت تیالینه فراتر از یک محوطهی باستانی است. این مجموعه نشان میدهد که پنجهزار سال پیش، در غرب ایران، سامانههایی برای ثبت، نظارت و تضمین مبادلات شکل گرفته بود؛ سامانههایی که میتوان آنها را پیشدرآمد بوروکراسیهای بعدی دانست. هر جا مبادله گستردهتر میشود، نیاز به ثبت و پاسخگویی نیز پیچیدهتر میگردد. مُهرهای گِلی تیالینه گواه آناند که جوامع آن دوره نهتنها درگیر تولید و مبادله بودند، بلکه برای ادارهی این مبادلات نیز ساختارهایی منظم ایجاد کرده بودند.
اگر نتایج تحلیلهای بعدی این تصویر را تأیید کند، تیالینه میتواند به یکی از نقاط کلیدی در فهم گسترش نهادهای اداری در فلات ایران بدل شود؛ نقطهای که نشان میدهد ریشههای مدیریت اقتصادی و بوروکراسی، بسیار پیشتر از آنچه تصور میشد، در دل زاگرس جوانه زده بود.
منبع:
Shokouh Khosravi, The late prehistoric administrative artefacts from Tapeh Tyalineh, Kermanshah, western Iran, Antiquity (2026). DOI: 10.15184/aqy.2025.10259
عالی؛ مطالب باستانشناسی رو بیشتر پوشش بدین لطفا. سپاس بسیار