تاثیرات فاجعه بر مردم
در شب ۱۶ اسفند ۱۴۰۴، همزمان با ادامه درگیریهای نظامی میان ایران و اسرائیل، گزارشهایی از حمله به تاسیسات ذخیره سوخت در محدوده تهران و اطراف آن منتشر شد؛ حملهای که باعث آتشسوزی گسترده و شکلگیری ستونهای بزرگ دود سیاه در آسمان پایتخت شد. تصاویر منتشرشده از این حادثه نشان میداد که شعلههای آتش و دود غلیظ تا ساعتها در آسمان تهران دیده میشد.
در چنین شرایطی، نگرانی طبیعی بسیاری از شهروندان این است که آیا این دود برای سلامت خطرناک است، آیا ممکن است آب یا محیط اطراف آلوده شده باشد، و مهمتر از همه اینکه مردم چه کاری باید انجام دهند.
برای پاسخ به این پرسشها باید ابتدا به ماهیت علمی چنین آتشسوزیهایی نگاه کرد.
وقتی مخازن نفت یا فرآوردههای نفتی آتش میگیرند، ترکیبی از مواد شیمیایی وارد هوا میشود. این ترکیب معمولاً شامل ذرات بسیار ریز دوده، گازهایی مانند دیاکسید گوگرد و اکسیدهای نیتروژن، و مجموعهای از ترکیبات آلی فرار است. در میان این مواد، آنچه از نظر سلامت عمومی بیشترین اهمیت را دارد ذرات بسیار ریز معلق در هواست؛ ذراتی که در علم آلودگی هوا با نام PM2.5 شناخته میشوند.
این ذرات به اندازهای کوچکاند که میتوانند به عمق ریه نفوذ کنند و حتی وارد جریان خون شوند. سازمان جهانی بهداشت سالهاست هشدار میدهد که این ذرات مهمترین عامل خطر در بسیاری از آلودگیهای شدید هوا هستند. تماس کوتاهمدت با آنها میتواند باعث تحریک چشم و گلو، سردرد، سرفه، خسخس سینه و دشواری در تنفس شود. در افراد مبتلا به آسم یا بیماریهای قلبی و ریوی، این اثرها میتواند شدیدتر باشد.
در برخی آتشسوزیهای نفتی، مواد دیگری نیز در هوا آزاد میشوند؛ از جمله بنزن، که در مطالعات پزشکی به عنوان یک ماده سرطانزا شناخته شده است. البته باید توجه داشت که خطرهای بلندمدت چنین موادی معمولاً به میزان تماس، مدت حضور در محیط آلوده و شرایط جوی بستگی دارد. بنابراین همه کسانی که در شهری با چنین حادثهای زندگی میکنند به یک اندازه در معرض خطر نیستند. فاصله از محل حادثه، جهت باد و مدت ماندگاری دود نقش مهمی در میزان مواجهه افراد دارد.
در کنار نگرانی درباره هوا، بسیاری از مردم درباره آب نیز پرسش دارند. از نظر علمی، سوختن نفت میتواند موادی را وارد جو کند که بعداً از طریق رسوب دوده یا بارش وارد خاک یا منابع آب سطحی شوند. پژوهشهای زیستمحیطی نشان دادهاند که در برخی آتشسوزیهای بزرگ، کیفیت آبهای سطحی یا مخازن روباز ممکن است تحت تأثیر قرار گیرد.
با این حال، این نکته مهم است که چنین آلودگیهایی معمولاً بهصورت موضعی رخ میدهد. منابع روباز مانند چاههای بدون پوشش، مخازن آب باران، حوضچهها یا منابع آب سطحی بیشتر در معرض این نوع آلودگی قرار دارند. درباره آب لولهکشی شهری، تا زمانی که آزمایشهای رسمی منتشر نشود نمیتوان با قطعیت از آلودگی آن سخن گفت.
به همین دلیل متخصصان بهداشت محیط توصیه میکنند در چنین شرایطی، اگر منبع آب خانگی در فضای باز قرار دارد یا احتمال تماس آن با دوده و بارش آلوده وجود دارد، بهتر است با احتیاط بیشتری از آن استفاده شود.
در ساعات پس از این حادثه، برخی نهادهای رسمی ایران نیز توصیههایی برای شهروندان منتشر کردند. وزارت بهداشت هشدار داد که دود ناشی از سوختن ترکیبات نفتی ممکن است حاوی مواد سمی باشد و از مردم خواست تا حد امکان از حضور غیرضروری در فضای باز خودداری کنند.
جمعیت هلال احمر ایران نیز در پیامهای آموزشی خود بر چند نکته تأکید کرده است: ماندن در فضای بسته هنگام بارش یا زمانی که دود غلیظ در هوا وجود دارد، بستن درها و پنجرهها برای جلوگیری از ورود آلودگی به خانه، استفاده از ماسکهای فیلتردار مانند N95 در صورت خروج از منزل، و شستوشوی سطوحی که ممکن است دوده یا رسوبات روی آنها نشسته باشد.
بخش قابل توجهی از این توصیهها با دستورالعملهایی که سازمانهای بینالمللی سلامت در مورد دود ناشی از آتشسوزیها منتشر کردهاند نیز همخوانی دارد.
در عمل، مهمترین کاری که شهروندان میتوانند انجام دهند کاهش میزان تماس با دود است. ماندن در فضای بسته و محدود کردن ترددهای غیرضروری در زمانهایی که دود غلیظ در هوا وجود دارد سادهترین و مؤثرترین اقدام است. اگر سیستم تهویه یا کولر در خانه استفاده میشود، بهتر است در حالت گردش داخلی قرار گیرد تا هوای بیرون کمتر وارد فضای خانه شود. به خصوص سالمندان، کسانی که دارای بیماریهای زمینهای هستند و کودکان در معرض خطر بیشتری قرار دارند.
در صورت نیاز به خروج از خانه، استفاده از ماسکهایی که توانایی فیلتر کردن ذرات ریز را دارند میتواند میزان تماس با ذرات معلق را کاهش دهد. ماسکهای پارچهای معمولی در برابر این ذرات کارایی چندانی ندارند.
همچنین توصیه میشود در زمان آلودگی شدید هوا، فعالیت بدنی در فضای باز کاهش یابد. ورزش یا فعالیت شدید باعث میشود فرد هوای بیشتری را به ریهها وارد کند و در نتیجه میزان تماس با آلایندهها افزایش پیدا کند.
برای کسانی که بیماریهای زمینهای دارند، این نکته اهمیت بیشتری پیدا میکند. بیماران مبتلا به آسم، بیماری مزمن ریه، بیماری قلبی، سالمندان، کودکان و زنان باردار معمولاً حساسیت بیشتری نسبت به دود دارند. اگر این افراد با علائمی مانند تنگی نفس شدید، درد قفسه سینه، خسخس مداوم یا سرگیجه روبهرو شوند، مراجعه به پزشک ضروری است.
در مورد محیط خانه نیز بهتر است فرض شود که دوده میتواند روی سطوح بنشیند. پس از پایان بارندگی یا کاهش آلودگی، شستوشوی حیاط، پشتبام یا خودرو میتواند به کاهش انتشار دوباره این ذرات در هوا کمک کند.
اگر قصد جارو زدن منزل را دارید و احیانا این الودگی وارد خانه شده است شاید گزینه بهتر استفاده از جاروهای مکنده باشد، جاروهای دستی این ذرات ته نشین شده را ممکن است دوباره وارد فضای تنفسی منزل کند.
همین طور بارش پس از این حادثه بارش اسیدی است و اگر با آن تماس داشتید حتما دست و صورت و بدن را با صابون بشویید.
در چنین موقعیتهایی، بهترین کار برای شهروندان این است که اطلاعات خود را از منابع معتبر دریافت کنند، توصیههای بهداشتی رسمی را جدی بگیرند، و در عین حال از انتشار یا باور شایعاتی که ممکن است نگرانی عمومی را بیدلیل افزایش دهد پرهیز کنند.
واقعیت این است که براساس آنچه از نظر علمی میدانیم، این آلودگی گسترده اثرات فوری کوتاه مدت برای افراد در معرض خطر بیشتر خواهد داشت و انتظار میرود اثرات میان مدت و بلند مدتی را داشته باشد که شاید تا سالها ادامه پیدا کند.
