«اگر امشب آب دستتان هست زمین بگذارید و به آسمان نگاه کنید. قرار است ماه و مریخ به یک اندازه در آسمان دیده شوند. مثلاینکه دو ماه شب 14 در آسمان طلوع کرده باشد که یکی از آنها قرمزرنگ است. این اتفاق همین یکبار میافتد.»
اینها بخشی از جملاتی است که این چند وقت زیاد شنیدهاید. نهتنها امسال که بیش از 1 دهه است که هر بار حوالی هفته اول شهریورماه این داستان تکرار میشود و جالب اینجا است که بسیاری از کسانی که آن را بازنشر میکنند سالهای قبل نیز چنین کردهاند و قطعاً چنین منظرهای را در آسمان ندیدهاند.
این روزها این شایعه در بستر ابزارهایی مانند سرویسهای پیامرسانی آنلاین، شبکههای اجتماعی و حتی رسانههای جدیتر بازتاب پیدا میکند. اصل شایعه را حتماً همه شما خواندهاید. ایمیل سرگردانی با تصویر دو ماه یکی نقرهگون و دیگری سرخفام در آسمان این روزها بهسرعت در اینترنت و بین دوستان میچرخد که چه نشستهاید که ۵ شهریورماه برای نخستین بار در طول حیات ما و آخرین بار تا مثلاً 6۰ هزار سال دیگر مریخ در نزدیکی زمین قرار دارد و میتوانید آن را بهاندازه ماه شب ۱۴ در آسمان ببینید احتمالاً انتظار دارید در آن شب چنین منظرهای پیش رویتان نقش ببندد.
چنین منظرهای اگر رخ میداد نهتنها فوقالعاده چشمگیر بود که بهکل وضعیت منظومه شمسی ما را به هم میریخت؛ اما امشب بعد از غروب خورشید شما در آسمان واقعاً چه خواهید دید.
برای کسی که در تهران است، خورشید حدود ساعت 19:41 غروب میکند و شما از همان ابتدا میتوانید ماه را در آسمان ببینید. امشب شب 11 ذیقعده است و ماه نزدیک به حالت بدر قرار دارد؛ اما هرچقدر به دنبال ماه دوم بگردید فایدهای نخواهد داشت. نهتنها مریخ بهاندازه ماه در آسمان نیست که اصولاً برای رؤیت مریخ باید تا ساعت 4:47 صبح صبر کنید. البته آن موقع حدود 2 ساعتی از غروب ماه گذشته است. بدین ترتیب اصولاً امشب خبری از همزمانی حضور ماه و مریخ در آسمان نیست. وقتی هم مریخ طلوع کند شما را ناامید میکند. مریخ با قدری نزدیک به 2 در آسمان دیده میشود یعنی تقریباً بهاندازه درخشش ستاره قطبی.
مریخ امشب حدود 370 میلیون کیلومتر از زمین فاصله دارد. یعنی نهتنها نزدیکترین فاصلهاش با زمین نیست که تقریباً در دورترین فاصلههای ممکن با زمین قرار دارد.
با این حساب این سوال را باید دوباره مطرح کرد که منشأ این شایعه که بیش از 10 سال است هرسال تکرار میشود چیست؟
همه داستان به سال ۲۰۰۳ بازمیگردد. در آن سال و در شب ۵ شهریور آن سال مریخ در نزدیکترین فاصله خود در یک بازه زمانی ۶۰ هزار ساله نسبت به زمین قرار داشت و تنها ۵۶ میلیون کیلومتر با زمین فاصله میگرفت (مقایسه کنید با 370 میلیون کیلومتر امسال)
دلیل اینکه مریخ در آن سال تا این حد به زمین نزدیک شده بود به این برمیگردد که مدارهای زمین و مریخ به دور خورشید بیضیشکل هستند و زمان مقابله مریخ (زمانی که زمین، مریخ و خورشید در یک راستا قرار میگیرند و مریخ و زمین نزدیکترین فاصله از هم را دارند) همیشه در یکفاصله اتفاق نمیافتد بلکه بهواسطه اینکه این دو سیاره هنگام مقابله در کجای مدار خود باشند اندکی این فاصله تغییر میکند. همین تغییر جزئی باعث شده بود تا مقابله آن سال رکوردی از نظر نزدیکی دو سیاره به شمار آید.
اگرچه آن سال هم اتفاق خاصی نمیافتاد اما این نزدیکی فاصله بهانهای شد برای دعوت از مردم برای رصد مریخ. در نقاط مختلفی از جهان برنامههای شب مریخ برگزار شد و سازمانهای علمی مردم را دعوت کردند در آن شب مریخ را نگاه کنند و همچنین درباره دست آوردهای کاوش مریخ فکر کنند. در آن سال کاروانی از کاوشگرهای زمینی عازم مریخ بودند و یا تازه به آنجا رسیده بودند و مریخ داغترین موضوع در کاوشهای فضایی بود.
آن شب در ایران هم برنامههای بسیاری برگزار شد. سیاوش صفاریان پور مجری برنامه آسمان شب، ویژهبرنامهای با اجرای آقای عبدالرشیدی روی آنتن برد و در شب مریخ رصدخانه آموزشی زعفرانیه تهران مراسمی برگزار کرد که به یکی از پرمخاطبترین رویدادهای ترویج علم کشور بدل شد و چند هزارنفری به دیدار مریخ سرخفام آمدند.
در ایمیلی که برخی از سازمانهای علمی منتشر کرده بودند و علاقهمندان پیشازاین برنامه به هم میزدند تا یکدیگر را نسبت به این رویداد آگاه کنند یک خط توضیح اضافه وجود داشت که شاید همان یک خطر ریشه همه این داستانها در سالهای بعد شده باشد؛ و آن اینکه اگر تلسکوپ مناسبی در اختیار داشته باشید و با بزرگنمایی ۷۵ برابر به مریخ نگاه کنید قطر ظاهری در تصویر بزرگشده بهاندازه ماه خواهد بود. کسانی که در سالهای بعد شروع به توسعه این شایعه کردند این جمله را از متن انداختند تا داستان تبدیل به این شود که در آن شب ماه بهاندازه مریخ در آسمان دیده میشود! و اینگونه بود که یک خرافه تازه در جامعه پدید آمد و ریشه دواند و توسعه یافت.
بدین ترتیب مطمئن باشید نه این ۵ شهریور و نه هیچ تاریخ دیگری – مگر فاجعهای عظیم در منظومه شمسی رخ دهد و مدار مریخ تغییر کرده و به سمت ما کشیده شود – مریخ بهاندازه ماه کامل در آسمان ما دیده نخواهد شد.
اما داستان مریخ نکته دیگری هم دارد و آن اینکه در عصر پرشتاب اینترنت و جریان سیال اطلاعات، الزاماً همه اطلاعات درست نیستند.
چنین رویدادهایی تأکید میکند که در عصری که به نظر دسترسی نامحدود به اطلاعات وجود دارد هر مطلب منتشرشدهای دقیق نیست. در عصری که رسانههای شخصی شده بدون نظارت و ویراستاری و بررسی محتوا میتوانند متنهای خود را منتشر کنند باید شکاکتر از قبل بود و در مواجهه با چنین داستانها و هر داستانی به اعتبار مرجع و نهاد منتشرکننده آن پرداخت. باید نگاهی انتقادی داشت تا در دام شایعهها سقوط نکرد. شایعه 2 ماه رد آسمان شهریور اثرات اجتماعی ندارد اما اگر شایعهای مشابه با همین داستان درباره یک دارو و روش درمانی منتشر شود و بدون توجه همهگیر شود ممکن است جان انسانهایی را به خطر بیندازد.
در دوران ما مسئله پیدا کردن خبرها نیست آنها در اطراف ما وجود دارند و خود را به ما میرسانند و موضوع شاید در اصل توجه به اعتبار و تشخیص سره و ناسره از هم است.
با سلام. از مطلب جالبتان بسیار ممنونم. متأسفانه این شایعه به دست من هم رسیده است و هر بار با عناوین و اشکال گوناگون پخش می شود! من هم مطلبی با این زمینه، در وبلاگ خود قرار داده ام.
از این که وبسایت شخص ارزشمندی همانند شما را پیدا کرده ام بسیار خوشحالم و از این پس با اشتیاق فراوان مطالب آن را دنبال خواهم کرد.
با عرض تبریک ولادت امام هشتم شیعیان، امام رضا (ع)، اینجانب، نویسنده ی وبلاگ نجوم و فضا، اخباری را از وبسایت رسمی ناسا ترجمه کردم و با عرض پوزش از شما تقاضا دارم که آن را بررسی نمایید. این مطلب، “تلسکوپ اسپیتزر ناسا، نزدیک ترین سیاره ی فرا خورشیدی را ثبت می کند!” نام دارد. در صورت بررسی و ارزشیابی بسیار خوشحال می شوم.
با تشکر و سپاس فراوان.
مطلبتون عالی بود
استفاده کردیم
ممنون