در شب يلدايي که گذشت جايزه «چراغ» براي دومين سال متوالي برگزيدگان خويش را معرفي کرد. سه‌نفر از چهره‌هاي شناخته‌شده در حوزه علم و ترويج علم، به خانواده برگزيدگان چراغ پيوستند. به جايزه چراغ مي‌توان از زواياي گوناگونی نگريست. اين جايزه که با هدف قدرداني از مروجان علم در ايران تأسيس شده است، جايزه‌اي مخصوص، غيرانتفاعي و شخصي است. به اين معني که برگزارکنندگان و بانيان آن نه وابستگي سازماني دارند، نه از حمايت‌هاي دولتي يا نهادهاي داراي رديف بودجه بهره‌مندند و نه اين جايزه را در قالب بخشي جنبي از فعاليت اقتصادي ديگري تعريف کرده‌اند؛ به عبارت ساده‌تر، دو علاقه‌مند به دنياي علم و ترويج آن، بر اساس سال‌ها تجربه و اندوخته خود سرمايه و اعتبارات خويش (چه مادي و چه معنوي) را روي هم گذاشته‌اند تا روندي تازه در معرفي و قدرداني از مروجان علم ايجاد کنند؛ البته اين به معني استفاده‌نکردن از حمايت‌هاي مادي (در صورت يافت‌شدن) نيست. اما نکته مهم اين است که درنهايت اين برنامه و رويداد شخصي و غيرانتفاعي آن هم در حوزه‌اي است که با کم‌مهري‌هاي فراوان روبه‌روست. چنين اتفاقي را بايد به فال نيک گرفت، به‌‌ویژه اینکه رسيدن آن به دومين سالش خبر خوشحال‌کننده‌اي است. در شرايطي که هزاران مسئله ريز و درشت اولويت‌هاي اقتصادي و اجتماعي و فرهنگي جامعه را به خود اختصاص داده است، ايجادکردن و از آن مهم‌تر باقي‌ماندن چنين جايزه‌اي به خودي‌خود امري مبارک است، اما فراتر از ماندن و ادامه‌دادن، بانيان چراغ بايد در نظر داشته باشند که اصل عمل آنها نوعي رفتار اصلاحي در جامعه به شمار مي‌رود و مانند هر رفتار اصلاحي ديگري چنين کاري در صورت تداوم و دقت است که مي‌تواند به نتيجه مطلوب آنها برسد. قطعا بانيان چراغ (آ‌نگونه که در اعلام موجوديت جايزه و در بيانيه‌هاي دو سال اخير خود گفته‌اند) قصدشان فقط اهداي جايزه‌اي به تعدادي از فعالان نيست؛ آنها اميدوارند مسيرهاي تازه‌اي را ايجاد کنند، الگوهاي تازه‌اي را شکل داده و درنهايت در مسير ترويج علم مؤثر باشند. با چنين ايده‌اي و با نگاه به چشم‌انداز آينده به نظرم، نکات زير در زمره مواردي است که بانيان چراغ و کساني که با آن همکاري مي‌کنند، شايد بد نباشد درباره آن بينديشند:

تصویر: وب سایت جایزه چراغ

١- در اينکه چراغ جايزه‌اي خصوصي و شخصي و غيرانتفاعي است و درنهايت بازتاب‌دهنده سليقه و ديدگاه برگزارکنندگان آن است، شکي نيست، اما بانيان چراغ در ابتداي مسير خود تعاريف دقيق و مشخصي از نحوه عملکرد خود ارائه داده‌اند؛ آنها تعريف مشخصي از سه رده جايزه‌اي که قرار است هر سال اهدا کنند، مطرح کرده و اعلام کرده‌اند بر اساس اين معيارها اقدام به انتخاب برگزيدگان خواهند کرد. به نظرم نکته مهمي است که برگزارکنندگان چراغ به‌طورجدي به اين معياري که خود تعريف کرده‌اند، پايدار بمانند يا اگر آن را ناقص مي‌دانند اصلاح و اعلام کرده و آن را مدنظر قرار دهند. بايد به ياد داشت شخصي‌بودن و غيردولتي و غيرانتفاعي‌بودن اگرچه مؤلفه بسيار ارزشمندي در اين جايزه است، اما در برابر انتقادها سپر دفاعي نخواهد بود. اين غيرانتفاعي و شخصي‌بودن نه‌تنها چيزي از ضرورت‌هاي دقت در کارها کم نمي‌کند که به اين دليل که در آن نفس عمل براي بانيان مهم و ارزشمند است، انتظار دقت و عملکرد مطلوب‌تري را نيز ايجاد مي‌کند؛ به‌‌عبارت‌ديگر اگرچه اين جايزه شخصي و غيردولتي است، اما پس از آنکه اين جايزه معيارها، استانداردها و روندهاي خود را تعريف کرد، بايد با حداکثر توان و دقت و وسواس به آن وفادار ماند؛ به‌عبارت‌ديگر اين جايزه نيازمند سازگاري دروني است تا بتواند در برابر سؤال‌ها و انتقادهايي که از بيرون به عملکرد و انتخاب‌هاي آن مي‌شود، پاسخي منطقي دهد. اگر بانيان اين نکته بديهي را در فرايند ادامه چراغ فراموش کنند، عمل بزرگي که مي‌تواند به اتفاقي مهم و تأثيرگذار در جامعه بدل شود، در حد يک ميهماني دورهمي تنزل خواهد کرد.
٢- پيشنهاد من به برگزارکنندگان چراغ اين است که درحالي‌که با تمام دشواري‌ها و گرفتاري‌هاي پيش‌رو، کار اين جايزه را به جلو مي‌برند، در پي تشکيل و پي‌ريزي ساختار و سازماني براي اين جايزه باشند. بار ديگر درست است که اين جايزه شخصي و فردي است، اما اگر بانيان آن مي‌خواهند که اين اثر در جامعه باقي بماند و تغييري ايجاد کند، بد نيست به فکر آن باشند که ايده‌هاي شخصي خود را که موتور محرک اين جايزه است، اولا مکتوب کرده و دوم آنکه در قالب ساختار و سازماني پياده کنند. چراغ اگر مي‌خواهد مؤثر باشد بايد به يک نهاد تبديل شود. جامعه ما سال‌هاي طولاني است که از تکرار کارهاي قديمي آسيب ديده است و دچار تأخير شده است. بخشي از کم‌حافظگي اجتماعي ما به عدم مستندسازي، عدم ساختارسازي و ناچاري از تکرار راه‌هاي رفته بازمي‌گردد. کساني که به دنياي ترويج نجوم علاقه دارند به خاطر مي‌آورند که تا چندين سال پيشنهادي به نام شاخه آماتوري انجمن نجوم ايران وجود داشت. آن نهاد با همه انتقادهايي که به آن وارد بود و با همه ضعف و قوت‌هايي که داشت، توانسته بود مسيرهاي متعدد و تازه‌اي را در فرايند ترويج علم در کشور باز کند؛ توانسته بود راه‌هايي را در برابر مشکلات با آزمون و خطاي متفاوت به دست آورد و همچنين تجربه مواجهه با چالش‌هاي فراواني را داشت که چنان کارهايي با خود به همراه دارد. بعد از آنکه چند سال پيش اين شاخه با استعفاي اعضاي هيئت‌مديره آن منحل شد، همه آن تجربه‌ها، همه آن راه‌ها و روش‌ها و ايده‌ها و امکانات نيز نابود شد. امروز حتي آرشيوي از وب‌سايت شاخه آماتوري وجود ندارد و هيچ جايي نمي‌توانيد انبوهي از تجربه‌هاي موفق يا شکست‌خورده آن گروه را بيابيد که اگر امروز خواستيد کاري مشابه انجام دهيد، دست به تکرار خطاها نزنيد. اين مصيبتي است که در همه بخش‌ها وجود دارد و اگر چراغ مي‌خواهد الگو و مثالی اصلاحي در فرايندهاي موجود و از جمله ترويج علم انجام دهد نقطه شروع مناسب خود اين جايزه است. از سوي ديگر تشکيل ساختار و سازوکار پياده‌شده، امکان توسعه را مي‌دهد و مي‌توان بر اساس آن نيروهاي داوطلب را به ياري گرفت، امکانات بيشتري براي پيشبرد اهداف تهيه کرد و چراغ را از رويدادي يک‌شبه به فرايندي مؤثر و اثرگذار در طول سال بدل کرد.
٣- يکي از مشکلاتي که در راه مروجان علم قرار دارد، در کنار همه مشکلات مالي و امکانات، ارتباط با مخاطبان است. بخشي از فعالان ترويج علم به دليل فضاي موجود نمي‌توانند مخاطبان بالقوه خود را بيابند. يکي از آثاري که رويدادهايي مانند اين جوايز و تقديرها مي‌تواند داشته باشد، ايجاد چنين ارتباطي است؛ اينکه مخاطبان بيشتري را با اين فعالان و کارهاي آنها آشنا کند. اين کار اگرچه با برگزاري اين مراسم و اهداي اين جوايز به طور مقطعي صورت مي‌گيرد، اما براي تبديل‌شدنش به روندي اثربخش لازم است که در طول سال نيز دنبال شود. يکي از کارهايي که جايزه‌اي مانند چراغ مي‌تواند انجام دهد، پس از پايان اهداي جايزه آغاز مي‌شود و آن تداوم در معرفي و اطلاع‌رساني کارهايي است که منتخبان اين جايزه انجام داده يا انجام مي‌دهند. اين کار مي‌تواند از طريق وب‌سايت جايزه چراغ و در طول سال با معرفي دقيق‌تر و کامل‌تر برگزيدگان صورت بگيرد و وب‌سايت اين جايزه مي‌تواند به درگاهي براي علاقه‌مندان علم بدل شود تا مروجان فعال و برگزيدگان اين جايزه را در طول سال دنبال کرده و از جريان کارهاي آنها آگاه شود.
با وجود همه آنچه در بالا گفته شد، نمي‌توان چشم بر دشواري و ارزش والاي کار دست‌اندرکاران چراغ بست. آنها کاري سخت و دشوار را آغاز کرده‌اند که اگر تداوم يابد، مي‌تواند راه ترويج علم را در ايران درخشان‌تر کند.

—

شرق