در تقویم روزهایی هست به نام بزرگان.
روزهایی برای گرامی داشتن رویدادهای تاریخی. روزهایی برای بزرگداشت پیروزی‌ها یا یادآوری شکست‌ها و روزهایی که برای جلب توجه ما به موضوعات مهم نامگذاری شده‌اند.

امروز اما روزی بود که به کشنده‌ترین جانور جهان برای انسان‌ها بیندیشیم.

احتمالاً فکر کردید درباره انسان‌ها صحبت می‌کنیم؟

نه! این جانور حتی از انسان‌ها هم در قتل انسان‌های دیگر پیشی گرفته و گونه ما را در رده دوم بعد از خود قرار داده است.

امروز روز جهانی «پشه» است.

پشه یا Mosquito نامی است که به تیره‌ای شامل حدود 3500 گونه از اعضا بالاخانواده موسوم به Culicoidea ها (پشه واران)  گفته می‌شود و در رده حشرات جای دارند.

این موجودات که به نظر جایگاه چندانی در جهان ندارند و تنها مزاحمتی مختصر را برای ما فراهم می‌آورند، در حقیقت قاتلان بیشترین تعداد انسان‌ها در هر سال در جهان هستند.

راست می‌گفت صائب تبریزی وقتی سرود:

پشه با شب زنده داری خون مردم می خورد....زینهار از زاهد شب زنده دار اندیشه کن

بر اساس تخمین‌های موجود این موجودات در هر سال مسئولیت قتل بیش از 700 هزار نفر را در جهان بر عهده دارند.

در مقام مقایسه ما انسان‌ها در مقام دوم قاتل مستقیم انسان‌ها جای گرفته‌ایم. بر اساس گزارش سال 2019 دفتر مواد مخدر و قتل سازمان ملل متحد UNDOC  در سال 2017 تعداد قتل انسان‌ها به دست انسان‌ها (شامل نبردهای مسلحانه) در حدود 464 هزار نفر بوده است. البته این عدد بدون در نظر گرفتن مواردی است که ما به طور مستقیم در مرگ افراد نقش بازی می‌کنیم. مواردی مانند عدم تامین دارو و واکسن، آلودگی محیط زیست و تصادفات و موارد این چنینی را در نظر نگیریم.

خون آشام های بالفطره

در عمده گونه‌های پشه‌ها نوع ماده بالغ عارضه خرطوم مانندی در مقابل صورتش دارد که می‌تواند در پوست جانوران دیگر نفوذ کرده و از خون آن‌ها تغذیه کند.

پشه به پروتئین‌ها و آهن موجود در خون نیاز دارد که بتواند تخم‌های سالمی در بدن خود ایجاد کرده و تخم‌گذاری کند.

عمده پشه‌ها می‌توانند خون گونه‌های مختلفی از جانوران از جمله پستانداران را بمکند و تنها به یک گونه خاص وابسته نیستند.

برای همین ممکن است عصر از خون شما تغذیه کنند و ساعتی بعد پرنده‌ای را نیش بزنند.

زمانی که پشه خرطومش را در پوست شما فرو می‌کند و به عبارت رایج‌تر شما را نیش می‌زند مقداری از بزاق دهانش را نیز به زیر پوشت و درون خون شما وارد می‌کند. همین هم دلیل التهاب و احساس خارش در محل نیش زدگی پشه‌ها است.

نکته جالب اینجا است که این پشه‌ها می‌توانند در فرآیند مکیدن خون شما عوامل بیماری زا و پاتوژن‌های موجود در خون میزبانشان را جذب کرده و هنگام نیش زدن میزبان بعدی به او منتقل کنند و همین هم ابزار اصلی قتل عام بقیه موجودات به دست آن‌ها است.

آن‌ها به واسطه این رفتار بردار انتقال بسیاری از بیماری‌ها میان گونه‌های مختلف و میان اعضا یک گونه هستند.

قاتل یا ابزار جنایت

اگر قرار بود دادگاهی در محاکمه پشه‌ها برگزار شود احتمالا وکلای مدافع آن‌ها استدلال می‌کردند که آن ها به طور کامل بیگناه هستند و قاتل اصلی پاتوژن‌هایی هستند که در خون میزبان اولیه وجود داشته است و در واقع از پشه‌ها سواری گرفته و خود را به بدن میزبان بعدی رسانده‌اند. به ادعای آن‌ها پشه‌ها در این میان خود مورد سواستفاده قرار گرفته‌اند و بیگناه هستند و تنها به وسیله‌ای برای انتقال عامل مرگ‌بار تبدیل شده‌اند. آن‌ها هیچ نیتی جز قرض گرفتن کمی از خون شما آن هم برای هدف پشه دوستانه به دنیا آوردن کودکانی سالم نداشتند.

احتمالا هر هیات منصفه‌ای این نظر را مورد بررسی جدی قرار خواهد داد اما این مساله باعث نمی‌شود که آن‌ها از صدر فهرست عاملان قتل انسان‌ها پایین بیایند.

پشه‌ها به واسطه این رفتار خود می‌توانند انتقال دهنده عوامل بیمارزایی باشند که در بدن میزبان منجر به بروز بیماری‌هایی نظیر مالاریا، فیلاریاز و بیماری‌های ناشی از آربوویروس‌ها از جمله تب زرد، چیکونگونیا، نیل غربی، تب دنگی و زیکا می‌شوند.

برخی از محققان بررسی کرده‌اند که نیش و خرطوم پشه‌ها مسئول مستقیم مرگ بیش از پنج درصد تمام مرگ‌هایی بوده است که در طول تاریخ بشر از ابتدا تا کنون رخ داده است. این عدد بر اساسا سال 2017 به حدود 1.2 درصد مرگ‌های سالانه کاهش یافته اما این عددی نیست که وکلای مدافع پشه‌ها به راحتی بتوانند پشت آن پنهان شوند.

مالاریا؛ سردسته قاتلان

عمده‌ترین ابزار قتل پشه‌ها مالاریا است. از میان کل قربانیان سالانه پشه‌ها بیشتر از نیمی از آن‌ها بر اساس ابتلا به مالاریا جان خود را از دست می‌دهند.  در سال 2019 پشه‌ها بیش از 229 میلیون نفر را در سراسر جهان به مالاریا مبتلا کردند و از این میان بیش از 409 هزار نفر جان خود را از دست دادند.

روند ابتلا به مالاریا در سال‌های اخیر و با تلاش‌های جهانی به طور قابل توجهی کاهش یافته است اما با این وجود به خصوص در نواحی مرکزی آفریقا، بخش‌هایی از آمریکای جنوبی، هندوستان و مناطقی در جنوب شرق آسیا هر سال قربانی می‌گیرد.

ناقل اصلی مالاریا گونه‌ای از پشه‌ها به نام آنوفل است. انگلی درون این پشه مسکن می‌کند و وقتی این انگل تک یاخته‌ای بخشی از دوره تکاملش را درون بدن پشه میزبان طی کرد در هنگامی که آن پشه انسانی را نیش می‌زند از طریق بزاق او وارد بدن انسان می‌شود. این انگل راه خود را درون بدن انسان به کبد پیدا کرده و در آنجا بالغ شده و تکثیر می‌شود و سپس وارد جریان خون شده و وارد گلبول‌های قرمز می‌شوند.

با در نظر گرفتن اقدامات پیشگیرانه می‌توان از انتقال بیماری جلوگیری کرد و اگر به موقع تشخیص داده شود امکان مهار دارویی بیماری وجود دارد اما در بسیاری از مناطقی که این بیماری رواج دارد امکانات بهداشتی به طور قابل توجهی ضعیف است و همین هم باعث افزایش تعداد مرگ و میر ناشی از این بیماری می‌شود.

این هم شاید دفاعیه‌ای دیگری برای وکلای پشه‌ها و به خصوص وکلای پشه آنوفل باشد که درسته که ما نیش می‌زنیم اما اولا خود ماقربانی انگل بودیم و در ثانی اگر شما به توزیع عادلانه امکانات بهداشتی می‌پرداختید حتی این انگل هم کاری از دستش بر نمی‌آمد.

ما با مالاریا و برخی از بیماری‌های دیگر ناشی از نیش پشه‌ها آشنایی بیشتری داریم اما این پشه‌ها عامل برخی از بیماری‌های خطرناکی هستند که کمتر با آن آشناییم.

پشه ها عامل اصلی ناتوانی های دایمی در انسان

یکی از مهم‌ترین این بیماری‌ها عارضه‌ای است که به پیل‌پایی یا Lymphatic filariasis موسوم است. این بیماری هم ناشی از انگلی است که از طریق پشه وارد بدن شده و راه خود را به غدد لنفوی باز می‌کند و در آنجا عملکرد این سیستم را که وظیفه متعادل نگاه داشتن مایعات بدن و مبارزه با عفونت را دارند مختل می‌کند. این اختلال ممکن است منجر به لیمفودرما و پا پیلی شود.

این انگل اصلی ترین دلایل ایجاد نوعی ناتوانی و نقص عملکرد بدنی با بروز فیزیکی در سراسر جهان است. پشه‌هایی که این انگل‌ها را منتقل می‌کنند باعث بیماری بیش از 120 میلیون نفر در سراسر جهان هستند.

از خرطوم پشه ها دوری کنید

تلاش‌های زیادی برای مهار کشتار به دست پشه‌ها رخ داده است. از تلاش برای تولید واکسن‌های مقابله کننده با بیماری های عفونی منتقل شده به دست – یا به عبارت بهتر  خرطوم – پشه‌ها گرفته تا استفاده از سم‌هایی که در بعضی موارد اثر مخرب بیشتری بر محیط زیست وارد کرده است تا الان که تلاش برای مهندسی ژنتیکی آن‌ها با کمک فناوری‌ها چون کریسپر کس-9 در جریان است که توانایی انتقال عامل بیماری زا در آن‌ها را کاهش داده یا آن‌ها را عقیم کرده یا وادار کنند که بطور قابل توجهی نسل بعدی آن‌ها از پشه‌های نر تشکیل شده باشند.

اما تا الان بهترین راه مقابله با آن‌ها پیشگیری است.

نیش پشه‌ها را جدی بگیرید و به جای اینکه روزها دچار دلتنگی شده و سراغ پشه‌ها را بگیرید سعی کنید عصرها و شب‌ها هم خودتان را از دسترس آن‌ها دور نگاه دارید.