مقاومت هاروارد در مقابل دخالت های دولت ترامپ

بر فراز دروازه دکستر (Dexter Gate) دریکی از ورودی‌های تاریخی دانشگاه هاروارد، که در سال ۱۸۹۰ ساخته‌شده، دو جمله نقش بسته‌اند؛ هنگام ورود: «وارد شوید تا در حکمت رشد کنید» (ENTER TO GROW IN WISDOM) و هنگام خروج: «عازم شوید تا به کشورتان و بشریت بهتر خدمت کنید» (DEPART TO SERVE BETTER THY COUNTRY AND MANKIND). این عبارات نه‌تنها یادآور مسیر دانش‌اندوزی، بلکه بازتاب مسئولیتی است که از دیرباز بر دوش دانشگاه‌ها و مؤسسات علمی بوده است: دفاع از حقیقت، ایستادگی در برابر بی‌عدالتی، و خدمت به جامعه‌ای عادلانه‌تر.

شعار رسمی هاروارد، “Veritas” یا “حقیقت”، درست در قلب همین مسئولیت‌ها جای دارد. اما معنای حقیقی این واژه در بزنگاه‌هایی مانند این محک می‌خورند؛ زمانی که دانشگاه‌های آمریکا با موجی از فشارهای سیاسی و بودجه‌ای مواجه شده‌اند که آینده استقلال علمی و تنوع دانشگاهی را تهدید می‌کند

در ماه‌های اخیر، دولت ترامپ فشارهای بی‌سابقه‌ای بر دانشگاه‌های آمریکا وارد کرده است. ازجمله، بودجه‌های فدرال به ارزش میلیاردها دلار برای دانشگاه‌هایی مانند هاروارد، کلمبیا و پرینستون قطع‌شده است. این اقدامات با هدف وادار کردن دانشگاه‌ها به تغییر سیاست‌های پذیرش و استخدام، حذف برنامه‌های تنوع و شمول، و محدود کردن آزادی بیان صورت گرفته است .بهانه اصلی دولت ترامپ برای تحت‌فشار قرار دادن دانشگاه‌ها بر چند محور استوار شده است: بهانه شیوع یهودی‌ستیزی در دانشگاه‌ها که دولت ترامپ اعتراضات دانشجویی علیه روش حمله اسراییل به غزه در پی حملات هفتم اکتبر حماس را به معنی همدلی با حماس تفسیر کرده و خواستار برخورد با دانشجویان شده است. بخش دیگر در قالب تلاش کلی دولت برای قطع بودجه‌های عمومی است که بخش بزرگی از پژوهش‌های علمی را نیز شامل می‌شود و درنهایت سیاست دولت فعلی که تمامی پروژه‌های مربوط به توسعه رواداری، شمول و تنوع فرهنگی را به‌عنوان بخشی از جهان‌بینی دشمن ارزیابی کرده  علیه آن اقدام می‌کند.

پس از اعتراض‌های اولیه بسیاری از دانشگاه‌ها ازجمله دانشگاه کلمبیا در برابر خواسته‌های دولت عقب‌نشینی کردند تا بتوانند بودجه و کمک‌های مالی خود را حفظ کنند.

اما دانشگاه هاروارد مسیر متفاوتی را برگزید. این دانشگاه نه‌تنها از پذیرش خواسته‌های دولت خودداری کرد، بلکه سعی کرد ضمن مبارزه با تصمیم‌های دولت در دادگاه به شکل نمادین نیز همراهی گروه دانشگاهی با سیاست استقلال دانشگاه را به نمایش بگذارد. اقداماتی مانند کاهش ۲۵ درصدی حقوق رئیس دانشگاه و تعلیق پروژه‌های غیرضروری، نشان داد که هاروارد حاضر است برای حفظ استقلال علمی و ارزش‌های خود هزینه بپردازد .

در پاسخ به این مقاومت، دولت ترامپ گام‌های تلافی‌جویانه‌ای برداشت. ازجمله طی چند روز اخیر  مجوز هاروارد برای پذیرش دانشجویان بین‌المللی لغو شد، که می‌توانست منجر به اخراج بیش از ۶۸۰۰ دانشجوی خارجی شود . هاروارد بلافاصله شکایتی علیه دولت تنظیم کرد و قاضی فدرال، آلیسون باروز، به‌سرعت دستور توقف موقت این تصمیم را صادر کرد

مقاومت هاروارد و تسلیم بسیاری از نهادهای علمی دیگر اما بخش دیگری از واقعیت سلطه اقتصادی و سیاسی بر دانشگاه را بازنمایی می‌کند. درحالی‌که بسیاری از دانشگاه‌ها، نهادهای علمی و حامیان علم از ضرورت ایستادگی در برابر تصمیمات و دخالت‌های دولتی می‌گویند، اما زمانی که نوبت به اقدام عملی می‌رسد، کمتر کسان و نهادهایی حاضرند، هزینه واقعی بپردازند و به قدم‌هایی نمادین و بی‌خطر بسنده می‌کنند.

مارس ۲۰۲۵، تجمعات «ایستادگی برای علم» در سراسر آمریکا و فرانسه و کشورهای دیگر برگزار شد، که در آن دانشمندان و دانشجویان علیه دخالت‌های سیاسی در علم و آموزش اعتراض کردند .هدف اصلی این راهپیمایی عملاً اعتراض به تصمیم‌های دولت ترامپ بود.

بااین‌حال، همان‌طور که این اعتراضات اهمیت دارند، مقاومت واقعی باید در خود دانشگاه‌ها شکل بگیرد. اگر مؤسسات علمی در برابر فشارهای سیاسی تسلیم شوند، نه‌تنها اعتبار علمی خود را از دست می‌دهند، بلکه به ابزارهایی برای پیشبرد اهداف سیاسی تبدیل می‌شوند. هاروارد با ایستادگی خود نشان داد که دانشگاه می‌تواند و باید مدافع آزادی علمی، تنوع و حقیقت باشد.

در جهانی که علم و حقیقت بیش از هر زمان دیگری تحت‌فشار هستند، دانشگاه‌ها باید به مأموریت اصلی خود وفادار بمانند: جستجوی حقیقت، آموزش نسل‌های آینده و دفاع از ارزش‌های انسانی. هاروارد با ایستادگی خود، نه‌تنها از دانشجویان و اساتید خود حمایت کرد، بلکه الگویی برای دیگر مؤسسات علمی در سراسر جهان ارائه داد و البته که این مقاومت درصورتی‌که قرار باشد یک نهاد به‌تنهایی بار آن را به دوش بکشد هیچ‌گاه پاسخگو نیست.

این داستان در این روزها برای ما ایرانیان نیز آموزنده است. بسیاری از اساتید، معلمان اعضای جامعه علمی و فعالان عرصه توسعه علمی اعتراض‌های متعددی را در برابر روندهای غیرعلمی انجام می‌دهند اما هم‌زمان بسیاری از نهادهای دارای مسئولیت و بنیان‌های غیردولتی که باهدف ایستادگی در برابر خرافات و شبه‌علم و سیاست‌های اشتباه تأسیس‌شده‌اند حتی حاضر به ابراز اعتراض یا اصلاح بیانات اشتباه نمی‌شوند. نمونه بارز این موضوع را می‌توان در سکوت این نهادها و چهره‌ها در جریان همه‌گیری کرونا در ایران دید که متأسفانه در مواردی مشوق‌های مالی و سیاسی یا هراس از نزدیک شدن به حقیقت، باعث شد تا سکوت جای خود را به همدلی و همکاری با جریان مخرب شبه‌علم و خرافه بدهد.

در پایان، جمله‌ای که بر دروازه هاروارد نقش بسته است، تنها یک شعار نیست؛ بلکه تعهدی است به ایستادگی در برابر بی‌عدالتی و دفاع از حقیقت. باشد که دیگر دانشگاه‌ها نیز این تعهد را به یادآورند و در مسیر حفظ استقلال علمی و ارزش‌های انسانی گام بردارند. دانشگاه و نهاد علم اگر تنها قرار باشد که ابزاری برای کسب تخصص، اطلاعات، فن و ایده‌های درآمد ساز باشد، با توجه به ظهور فناوری‌های نوین آموزشی می‌تواند به پایان کارآمدی خود سلام کند. اما داستان همیشه فراتر از انتقال مجموعه‌ای از اطلاعات بوده است. زنده نگاه داشتن جرقه کنجکاوی، تلاش برای درک حقیقت و گام برداشتن در راه خردمندی موضعی است که از عهده هیچ هوش مصنوعی برنمی‌آیند و از دل رفتارهای ما در نهاد علم حاصل می‌شود. خردمندی در علم اما بدون ایستادن بر حقیقتی که به‌زحمت به‌دست‌آمده قابل دستیابی نیست.

ما هنوز هم وظیفه ‌داریم در این عصر پر هراس که دهان‌های وقاحت همگی به خروش آمده‌اند و واقعیت را بر اساس سلیقه و به مدد قدرت خود تفسیر می‌کنند، نگهبانان دروازه‌هایی باشیم که گذر از آن باهدف رسیدن به خردمندی صورت می‌گیرد.