نوشتن این مجموعه از ایدداشت ها را به پیشنهاد روزنامه جام جم آغاز کردم. پس از انتشار بخش هایی از آن ادامه انتشار آن در روزنامه متوقف شد به همین دلیل ادامه آنها زا تنها روی سایت منتشر می کنم

« بی طرفی در روزنامه نگاری علمی »

بخش اول

شاید هیچ اصلی به اندازه بی طرفی در گزارشگری اهمیت نداشته باشد و البته رعایت هیچ قانون و اصلی نمی تواند تا این اندازه برای یک روزنامه نگار نفس گیر و دشوار و چالش برانگیز باشد.

شاید خواننده یک روزنامه و یا مجله و یا شنونده و بیننده یک برنامه رادیو و تلوزیونی و یا یک مخاطب آنلاین بتواند، غلط های املایی، عکس نا مرتبط، لینک های شکسته و یا اشتباهات سهوی تهیه کنندگان گزارش را ببخشد اما چیزی که هیچ گاه از ذهن و ضمیر مخاطب پاک نمی شود زمانی است که احساس کند رسانه ای که در اختیار دارد به او مطلبی غیر منصفانه و جانبدارانه ارایه می دهد. مهم نیست که آیا تهیه کنندگان گزارشی به عمد این بی طرفی را نقض کنند و یا سهوا در دام بی انصافی بیفتند. مخاطب یک رسانه را می خواند چون می خواهد اطلاعاتی معتبر به دست آورد و اگر این اعتماد او خدشه دار شود آنگاه دیگر آن رسانه نمی تواند نقش خود در جامعه را بازی کند. شاید مخاطب باز هم آن را بخواند و یا ببیند اما دیگر برای او منبع معتبری نخواهد بود و برای گفته های او اعتباری قایل نخواهد شد. اما چظور می توان این بی طرفی  را رعایت کرد؟ آیا گزارشگر باید همیشه کاری کند که همه طرف های دعوا به ویژه در یک موضوع مناقشه برانگیز راضی باشند؟ آیا روزنامه نگاری که قرار است مراقب و نظاره گر حوزه خود باشد حق نقد و ارایه نظر خود را ندارد؟ و اصلا چطور می توان از کسی که سال ها در حوزه ای تخصصی کار کرده است، با افراد صحبت کرده، بیش از هر کسی در آن حوطه مطالعه داشته و روند ها را دنبال کرده است انتظار داشت در یک گزارش بی طرف بماند؟

واقعیت این است که اتفاقا گاهی لازم است روزنامه نگار دیدگاه خود را درباره موضوعات و روندهای مضخی بیان کند. مشخصا و بر اساس دلایل خود با یک اتفاق و یا رفتار بازیگران سازنده خبر مخالفت کرده و یا از آنها جانبداری کند. گاهی پیش می آید که روزنامه نگاران یک روزنامه در یک دعوای انتخاباتی از نامزد مشخصی حمایت می کنند. اما محل این رفتار در گزارش های دقیق نیست. سرمقاله ها، ستون های نقد، دیدگاه هاو یادداشت ها و ستون نظرات که با نام های مختلفی در روزنامه جای دارند محلی برای بیان این نقدها و حمایت ها است. اتفاقا یکی از خواندنی ترین بخش های خر روزنامه بخش های سرمقاله ها و یادداشت های تخصصی سردبیران، و روزنامه نگاران است که در جامعه تاثیر به سزایی دارند. برخی یک نشریه را فقط به خاطر همان سرمقاله ها یا ستون های نقد و دیدگاه خبرنگاران دنبال می کنند اما وقتی نوبت به گزارشگری می رسد داستان فرق می کند. بی طرفی اصلی حیاتی و البته دشوار برای روزنامه نگاران است. دشواری این امر این است که خبرنگار نیز مانند هر انسان دیگری تحت تاثیر جامعه و دانش پیش زمینه خود است. او در باره موضوعات خنثی و ذاتا بی طرف نیست. خبرنگاران تخصصی که عمری را در یک حوزه خاص به تحقیق و کاوش پرداخته اند بی شک کولله باری دارند که بر مبنای آن می توانند خبرها را قضاوت کنند، نسبت به آن موضع داشته باشند و یا از آن هیجان زده شده و تحت تاثیر قرار بگیرند. گاهی رویداد به قدری بزرگ است که خبرنگار تحت تاثیر قرار می گیرد. اما درهنگام گزارشگری این روزنامه نگار باید از خود تا حد امکان فاصله بگیرد و سعی کند بی طرفانه همه جنبه های یک گزارش را مورد پوشش قرار دهد. به همه صداهای مهم نقشی به اندازه خود آنها بدهد و از افتادن در دام تک گویی ها و تک جانبه نگری ها خود داری کند. این کاری دشوار و شدنی است. اما زمانی که مساله به خوزه علمی می رسد این قضیه دشوارتر می شود.

فرض کنید انتخاباتی در جریان است. در آن احزاب و گروه های رقیب از نامزدهای مختلف انتقاد می کنند و حتی به هم تهمت می زنند. برای یک گزارش زا یک مناقشه خاص که در این روند پیش می آید تکلیف مشخص است. دیدگاه مدعی باید مطرح شود، به طرفی که در مورد او اتهامی وارد شده فرصت بیان دیدگاه خود و دفاع داده شود. دیدگاه افراد مستقل و کارشناسان مستقل در باره این چالش پرسیده شود و در نهایت تاثیر آن بر ادامه رقابت های انتخاباتی و … بررسی شود. در اینجا بازیگران یک داستان صدایی با یک قدرت دارند. مدعی و کسی که مورد اتهام قرار گرفته است به یک اندازه دیدگاهشان مهم و تاثیر گذار است. اما در حوزه علم چطور؟

ما در بسیاری از گزارش های خود در زمینه علم با موضعات چالش برانگیز مواجه می شویم. گاهی جامعه علمی به چند دسته تقسیم می شوند. برای مثال چند ماه پیش گروهی تحقیقاتی در آزکایشگاه سرن اعلام کرده اند موفق شده اند سرعت نور را بشکنند. آنها گروهی از دانشمندان خوش نام بودند و نتیجه کار خود را به شیوه ای علمی بیان کردند. اما جامعه علمی با آنها موافق نبود و به همین دلیل در برابر آن موضع گرفت. در گزارش این رویداد گزارشگر فارغ از جذابیت موضوع باید به سراغ افراد و دانشمندانی برود که نظر مخالفی دارند. (البته باید مواظب بود دیدگاه یک دانشمند که نقشی در آن آزمایش ها نداشته و فقط از روی پیش داوری و بدون برررسی آن نتیجه را قبول ندارد نظر مخالف علمی به شمار نمی رود. اما گروهی از دانشمندان دیگر ممکن است با بررسی نتایج به این دیدگاه رسیده باشند که این اندازه گیری به دلیل خطای سیستم زمان سنجی آزمایش بوده است. این دیدگاه یک دیدگاه مخالف علمی به شمار می رود). در نمونه ای دیگر فرض کنید، قرار است داستانی در باره آینده شبیه سازی نوشته شود. جامعه علمی در باره محدوده ها و مرزهای چنین گزارشگری دارای دسته بندی متعددی هستند. برخی معتقدند این کار تنها به شکل نظری باید ادامه پیدا کند، گروهی حتی با شبیه سازی انسانی مشکلی ندارند و گروهی دیگر اساسا معتقدند نباید اجازه چنین آزمایش ها و بررسی هایی داد. آنها باید در این داستان وزنی برای خود داشته باشند و صدایشان شنیده شود و یا حداقل انتقادهای آنها مطرح شود.

نمونه اخیری که از یک انشقاق بزرگ در جامعه علمی رخ داد به اعمال محدودیت در انتشار نتیجه تحقیق دو گروه مستقل که برروی مسری کردن ویروس آنفلونزای مرغی کار کرده بودند، بر م یگردد. کمیته صد تروریست زیستی از دو نشریه رهبر جامعه علمی یعنی ساینس و نیچر خواست جلوی انتشار این مقالات را بگیرند. جامعه علمی در برابر این تصمیم چند پاره شد. یکی از بزرگ ترین و پر حاشیه ترین بحث های علمی که جامعه عمومی را نیز تحت تاثیر قرار داد در این مورد به راه افتاد. گزارش های زیادی در این باره نوشته شد اما آنها تاثیر گذار بودند که دیدگاه های مختلف را توصیف و بررسی کردند و بابازیگران اصلی این رویداد صحبت کردند، نظر آنها را مطرح و درباره دیدگاه هریک نظرات مختلف را گرفتند. البته که در همه این موارد روزنامه نگار با توجه دیدگاه خود و دانسته های خود در مقاله اش نوعی جهت گیری وجود دارد اما این جهت گیری و نتیجه گیری باید بر اساس بررسی نظرهای مختلف اتفاق بیفتد و نه نظر شخصی بر مبنای پیش داوری.

رعایت بی طرفی کار دشواری است ولی باید آن را رعایت کرد. یکی از کارهای ما در روزنامه نگاری علمی پیدا کردن طرف های درگیر در یک داستان است. باید وزن و اعتبار هر یک از این طرف های درگیر شناسایی شده و در نهایت با توجه به وزن هر یک به آنها در گزارش امکان بیان دیدگاه ها داده شود. و یا نظر آنها – اگر معتبر است – پوشش داده شود. بدین ترتیب خواننده می تواند مطمئن باشد از جنبه های مختلف یک داستان اطلاع پیدا کرده و می تواند به آن نشریه به عنوان یک منبع معتبر نگاه کند. اما آیا همه طرف های درگیر در یک مناقشه علمی وزنی یکسان دارند؟