در غیاب مریخ، بقیه سیاره های منظومه شمسی در میان آسمان صف آرایی خواهند کرد

در اواخر فوریه ۲۰۲۶، آسمان شب میزبان یک پدیده نجومی جذاب خواهد بود که به آن «رژه سیاره‌ای» یا هم‌ترازی سیاره‌ها (planetary parade) می‌گویند. این رویداد، که در تاریخ ۲۸ فوریه به اوج خود می‌رسد، فرصتی است برای دیدن شش سیاره منظومه شمسی – عطارد، زهره، مشتری، زحل، اورانوس و نپتون – به طور همزمان در آسمان شب. این هم‌ترازی مشابه رویدادی است که در فوریه ۲۰۲۵ با هفت سیاره رخ داد، اما این بار مریخ غایب است زیرا موقعیت آن در آسمان اجازه مشاهده همزمان را نمی‌دهد.

برای درک بهتر، بیایید ابتدا توضیح دهیم که چرا چنین هم‌ترازی‌هایی رخ می‌دهند.

 همه سیارات منظومه شمسی، از جمله زمین، در یک صفحه تقریباً مسطح به دور خورشید می‌چرخند – مثل یک صفحه گردان بزرگ. از دیدگاه ما روی زمین، این سیارات همیشه در امتداد یک مسیر خیالی در آسمان به نام «دایره‌البروج» (ecliptic) حرکت می‌کنند.
 دایره‌البروج همان مسیری است که خورشید در طول سال در آسمان طی می‌کند.
بنابراین، وقتی چندین سیاره همزمان قابل مشاهده باشند، به نظر می‌رسد که در یک قوس یا خط قرار گرفته‌اند، اما در واقعیت، این یک خط مستقیم نیست و سیارات در نقاط مختلف آسمان پراکنده هستند. این پدیده‌ها نادر نیستند، اما هیجان‌انگیزند زیرا ما را به فکر مقیاس عظیم منظومه شمسی می‌اندازند.

چرا مریخ غایب است؟ مریخ یک سیاره خارجی است (یعنی مدار آن بیرون از مدار زمین قرار دارد) و در فوریه ۲۰۲۶، موقعیت آن نسبت به خورشید طوری است که زودتر غروب می‌کند یا در نور خورشید پنهان می‌شود، بنابراین در این رژه شرکت ندارد.

نکات ایمنی مهم برای مشاهده قبل از هر چیز، ایمنی چشم‌هایتان اولویت دارد. بسیاری از سیارات بلافاصله پس از غروب خورشید قابل دیدن هستند، بنابراین هرگز به خورشید مستقیم نگاه نکنید – حتی اگر در حال غروب باشد. نگاه مستقیم به خورشید می‌تواند به شبکیه چشم آسیب جدی بزند. صبر کنید تا خورشید کاملاً زیر افق برود و آسمان گرگ‌ومیش شود. اگر از دوربین دوچشمی یا تلسکوپ استفاده می‌کنید، هرگز آن را به سمت خورشید نگیرید، زیرا نور متمرکز شده می‌تواند چشم را کور کند. برای علاقه‌مندان تازه‌کار، بهتر است با چشم غیرمسلح شروع کنید و سپس به ابزارهای ساده بروید.

چگونه سیارات را مشاهده کنیم؟ راهنمایی گام‌به‌گام این رژه از اواسط فوریه شروع می‌شود، اما بهترین زمان ۲۸ فوریه است.)، زمان مناسب بلافاصله پس از غروب خورشید است– بسته به مکان دقیق، از اپلیکیشن‌های نجومی برای چک کردن زمان دقیق استفاده کنید. به مکانی بروید که افق غربی‌اش باز باشد (بدون ساختمان یا درخت)، و دور از چراغ‌های شهری برای کاهش آلودگی نوری. اپلیکیشن‌هایی مانند Stellarium یا SkySafari (رایگان یا ارزان) می‌توانند موقعیت دقیق سیارات را روی نقشه آسمان نشان دهند – فقط گوشی‌تان را به آسمان بگیرید!
همین طور از نقشه اینتراکتیو اسکای اند تلسکوپ می توانید برای تعیین موقعیت آسمان کمک بگیرید

حالا بیایید هر سیاره را بررسی کنیم و توضیح دهیم که چرا و چگونه قابل دیدن است:

• عطارد (Mercury): این سیاره کوچک‌ترین و نزدیک‌ترین به خورشید است و به همین دلیل همیشه نزدیک به خورشید در آسمان دیده می‌شود (به آن سیاره «داخلی» یا inferior می‌گویند). در اواخر فوریه، عطارد کم‌نورتر شده اما با زهره نزدیک است. نکته: اگر زهره را پیدا کردید، عطارد را کمی بالاتر از آن (برای ساکنان نیمکره شمالی) جستجو کنید. ممکن است نیاز به دوربین دوچشمی داشته باشید، زیرا زود غروب می‌کند.
• زهره (Venus): درخشان‌ترین سیاره پس از ماه، که اغلب به «ستاره شامگاهی» معروف است. مثل عطارد، سیاره داخلی است اما بالاتر و روشن‌تر دیده می‌شود. در فوریه ۲۰۲۶، هر شب دیرتر غروب می‌کند. نکته مفید: زهره آن‌قدر روشن است که حتی در شهرهای پرنور قابل دیدن است – از آن به عنوان راهنما برای یافتن سیارات دیگر استفاده کنید.
• زحل (Saturn): سیاره حلقه‌دار معروف! در اوایل فوریه بهتر دیده می‌شود، اما در ۲۸ فوریه نزدیک به زهره و عطارد در افق غربی است. با چشم غیرمسلح مثل یک ستاره زردرنگ به نظر می‌رسد. توضیح اضافی: حلقه‌های زحل با تلسکوپ کوچک قابل دیدن هستند، اما برای این رژه، فقط موقعیت آن مهم است. اگر افق‌تان باز نباشد، ممکن است آن را از دست بدهید.
• مشتری (Jupiter): غول گازی منظومه شمسی و درخشان‌ترین سیاره در این رژه. در بخش شرقی-جنوبی آسمان و در ارتفاع بالا قرار دارد، نزدیک به ستارگان دوقلوهای جوزا. توضیح: مشتری چهار قمر بزرگ دارد (که با تلسکوپ دیده می‌شوند) و همیشه جذاب است. اگر فقط یک سیاره ببینید، احتمالاً مشتری خواهد بود – حتی بدون ابزار!
• اورانوس (Uranus): یک غول یخی دورتر، که با چشم غیرمسلح سخت دیده می‌شود اما در ارتفاع خوبی زیر خوشه پروین (یک گروه ستاره‌ای زیبا در صورت فلکی ثور) قرار دارد. نکته برای علاقه‌مندان: از دوربین دوچشمی استفاده کنید – اورانوس مثل یک نقطه آبی-سبز کم‌نور به نظر می‌رسد. این سیاره هفتمین سیاره از خورشید است و دیدن آن حس کشف می‌دهد.
• نپتون (Neptune): دورترین سیاره، نزدیک به زحل در افق غربی. تنها با تلسکوپ قابل دیدن است و مثل یک نقطه آبی کم‌نور ظاهر می‌شود. هشدار: رصد آن خطرناک است زیرا نزدیک به خورشید غروب‌کننده است – فقط اگر تجربه دارید امتحان کنید. توضیح: نپتون هشتمین سیاره است و بادهای بسیار سریع دارد، اما برای این رژه، تمرکز روی موقعیت آن است.

نکات اضافی برای علاقه‌مندان

• آب‌وهوا و زمان‌بندی: اگر ۲۸ فوریه وضع هوا مناسب نبود، از ۱۹ فوریه شروع کنید، وقتی ماه هلالی با نپتون و زحل دیدار می‌کند  و مقارنه‌ای زیبا را شکل می دهد.
• ابزارهای پیشنهادی: چشم غیرمسلح برای شروع کافی است، اما دوربین دوچشمی ۱۰x۵۰ برای اورانوس عالی است. تلسکوپ برای نپتون ضروری است.
• عکاسی: اگر گوشی هوشمند دارید، از حالت شب استفاده کنید یا اپ‌هایی مانند NightCap را امتحان کنید. برای عکاسی حرفه‌ای، سه‌پایه لازم است.
• یادگیری بیشتر: این رژه فرصتی برای یادگیری درباره منظومه شمسی است. مثلاً بدانید که سیارات داخلی مثل عطارد و زهره فازهایی مثل ماه دارند (با تلسکوپ دیده می‌شوند).

این پدیده نه تنها زیبا است، بلکه یادآوری می‌کند که ما بخشی از یک سیستم کیهانی بزرگ هستیم. با کمی آمادگی، می‌توانید این نمایش آسمانی را تجربه کنید و شاید الهام‌بخش کشف‌های علمی بیشتری شود.

در عین حال مراقب اغراق‌های عجیب شبه‌رسانه‌ها در این باره باشید. این اتفاق با وجود جذابیتی که دارد به هیچ وجه پدیده نادر و استثنایی نیست. در پشت آن هیچ مفهوم غریب و ماورایی وجود ندارد و تنها حاصل هندسه منظومه شمسی است. همین طور این گردهمایی سیاره‌ها همان طور که اشاره شد به این معنی نیست که منظره‌ای خیره کننده در آسمان شکل گرفته باشد یا سیاره‌ها پرنور تر از همیشه دیده شوند. بلکه فرصت مناسبی است تا به این بهانه به میهمانی تماشای سیاره‌های منظومه شمسی برویم.