چرا علم میگوید بازگشت به این مسیر اشتباه است
با پایان رسمی پیمان «نیو استارت» در اوایل این ماه، یکی از آخرین ستونهای معماری کنترل تسلیحات هستهای میان ایالات متحده و روسیه فرو ریخت. این توافق، که پس از جنگ سرد بارها تمدید یا بازنگری شده بود، سقفی برای تعداد کلاهکهای آمادهبهکار دو کشور تعیین میکرد. اینبار اما نه نشانهای از تمدید دیده میشود و نه ارادهای روشن برای جایگزینی آن. بسیاری از فیزیکدانان و کارشناسان امنیت بینالملل هشدار میدهند که جهان در لحظهای پرخطر قرار گرفته است.
هرچند روسیه در سال ۲۰۲۳ مشارکت خود در نیو استارت را تعلیق کرد، اعلام کرده بود به سقف ۱۵۵۰ کلاهک پایبند میماند. با این حال، تغییر دکترین هستهای مسکو در ۲۰۲۴ ــ که آستانه استفاده از سلاح هستهای را گسترش داد ــ نگرانیها را افزایش داده است. همزمان، تحلیلها نشان میدهد چین نیز زرادخانه خود را گسترش میدهد. در چنین فضایی، «ساعت قیامت» بولتن دانشمندان اتمی در ژانویه به ۸۵ ثانیه مانده به نیمهشب تنظیم شد؛ نزدیکترین فاصله به «نقطه نابودی» از زمان تأسیس آن در ۱۹۴۷.
اما نگرانی تنها به تعداد کلاهکها محدود نیست. در صورت شکلگیری رقابت تسلیحاتی تازه، یکی از پیامدهای محتمل میتواند بازگشت به آزمایشهای هستهای باشد؛ آزمایشهایی که از اوایل دهه ۱۹۹۰ عمدتاً متوقف شده بودند. در اواخر اکتبر، روسیه از انجام دو آزمایش هستهای خبر داد و همان روز، رئیسجمهور آمریکا نیز از وزارت دفاع خواست آمادگی برای ازسرگیری آزمایشها را بررسی کند. جزئیات بیشتری منتشر نشد، اما همین اشاره کافی بود تا جامعه علمی نگران شود.
میراث خطرناک آزمایشهای گذشته
در دهههای ۱۹۵۰ و اوایل ۱۹۶۰، آزمایشهای هستهای اغلب در جو انجام میشدند. یکی از نخستین پژوهشها درباره پیامدهای این انفجارها نشان داد کودکانی که در سال ۱۹۵۸ در ایالات متحده متولد شده بودند، نسبت به کودکان متولد ۱۹۴۷، میزان بیشتری از ایزوتوپ رادیواکتیو «استرانسیم-۹۰» در دندانهایشان داشتند. این یافته نشان داد ذرات رادیواکتیو میتوانند هزاران کیلومتر جابهجا شوند و تنها به محل انفجار محدود نمانند.
همین شواهد علمی به پیمان منع نسبی آزمایشهای هستهای در ۱۹۶۳ انجامید؛ توافقی که انفجار در جو، زیر آب و در فضا را ممنوع کرد. با این حال، آثار برخی مواد رادیواکتیوِ پایدار، از جمله پلوتونیوم-۲۳۹، همچنان در خاک باقی مانده و نیمهعمر آنها به هزاران سال میرسد. پژوهشهای بعدی نیز نشان دادند جوامعی که در نزدیکی محلهای آزمایش زندگی میکردند ــ اغلب اقلیتهای بومی یا گروههای کمبرخوردار ــ بیشترین آسیب را متحمل شدهاند.
در سال ۱۹۹۶، پیمان جامع منع آزمایشهای هستهای (CTBT) تصویب شد. هرچند این پیمان هنوز بهطور رسمی اجرایی نشده، بیشتر کشورها در عمل به آن پایبند بودهاند. این توافق شبکهای از ایستگاههای پایش جهانی ایجاد کرده که میتوانند آزمایشهای زیرزمینی را نیز شناسایی کنند. نمونه آن آزمایشهای کره شمالی بین ۲۰۰۶ تا ۲۰۱۷ است که توسط همین سامانهها ثبت شدند.
تایملاین آزمایشهای هستهای جهان — از «ترینیتی» تا امروز
خلاصهی تأییدشدهها (برنامههای رسمی) + موارد مشکوک/مورد اختلاف. اعداد ممکن است بسته به «روش شمارش» (تست/انفجار/برنامههای مشترک) اندکی تفاوت داشته باشند.
۱) آزمایشهای تأییدشده (برنامههای رسمی)
۲) تایملاین رویدادهای کلیدی (گزیدهی تاریخی)
- ۱۶ ژوئیه ۱۹۴۵ — «ترینیتی» (آمریکا): نخستین انفجار هستهای تاریخ، آغاز عصر آزمایشها.
- ۲۹ اوت ۱۹۴۹ — «آردیاِس-۱» (شوروی): پایان انحصار آمریکا و شروع رقابت اتمی جنگ سرد.
- ۱ نوامبر ۱۹۵۲ — «آیوی مایک» (آمریکا): نخستین آزمایش دستگاه گرماهستهای (هیدروژنی) در مقیاس بزرگ.
- ۳۰ اکتبر ۱۹۶۱ — «تزار بومبا» (شوروی): بزرگترین انفجار دستساز بشر (در مقیاس دهها مگاتن).
- ۱۹۶۳ — «پیمان منع جزئی آزمایشها» (PTBT): ممنوعیت آزمایشهای جوی/فضایی/زیرآبی؛ تمرکز عمده کشورها به سمت زیرزمینی.
- ۱۹۶۰ تا ۱۹۹۶ — فرانسه: ابتدا جوی در الجزایر و سپس عمدتاً زیرزمینی در اقیانوس آرام (موروروآ/فانگاتافا).
- ۱۹۶۴ تا ۱۹۹۶ — چین: مجموعه آزمایشها در لوپنور؛ گذار تدریجی از جوی به زیرزمینی.
- ۱۸ مه ۱۹۷۴ — هند: نخستین آزمایش اعلامشده هند در پوخران.
- ۱۹۹۶ — «پیمان جامع منع آزمایش هستهای» (CTBT): چارچوب جهانیِ منع آزمایش (هرچند هنوز برای اجرا نیازمند تصویب همه کشورهای کلیدی است)، اما بهطور عملی آزمایشها در بسیاری کشورها متوقف شد.
- مه ۱۹۹۸ — هند و سپس پاکستان: بازگشت آزمایشها به جنوب آسیا؛ افزایش نگرانیها از رقابت هستهای منطقهای.
- ۲۰۰۶ تا ۲۰۱۷ — کرهشمالی: تنها کشوری که در قرن ۲۱ چندین آزمایش زیرزمینی تأییدشده انجام داد (۶ مورد تا ۲۰۱۷).
۳) موارد مشکوک یا مورد اختلاف (بدون تأیید رسمی)
حادثه «وِلا» — ۲۲ سپتامبر ۱۹۷۹
کالاهاری (آفریقای جنوبی) — ۱۹۷۷
انفجار «ریانگگانگ» — ۹ سپتامبر ۲۰۰۴ (کرهشمالی)
آیا آزمایش زیرزمینی «ایمن» است؟
برخی مدافعان ازسرگیری آزمایشها استدلال میکنند که انفجارهای زیرزمینی خطر کمتری دارند. اما پرسش اساسی این است: ایمن برای چه کسانی و برای چه مدت؟ حتی آزمایشهای زیرزمینی میتوانند موجب نشت مواد رادیواکتیو به سفرههای آب یا محیط اطراف شوند. افزون بر آن، تجربه تاریخی نشان میدهد بازگشت یک کشور به آزمایش میتواند دیگران را نیز به پیروی ترغیب کند؛ روندی زنجیرهای که رقابت تسلیحاتی را تشدید میکند.
نمونه هشداردهنده، آزمایشهای هستهای هند و پاکستان در مه ۱۹۹۸ بود که تنها یک سال بعد به درگیری نظامی در کارگیل انجامید. این رویدادها نشان دادند حتی آزمایشهای محدود نیز میتوانند تنشهای ژئوپولیتیک را شعلهور کنند.
علم چه میگوید؟
از اوایل دهه ۱۹۹۰، کشورهای دارای سلاح هستهای روشهایی برای نگهداری و ارزیابی زرادخانه خود بدون انجام انفجار واقعی توسعه دادهاند. ایالات متحده، پس از حدود هزار آزمایش فیزیکی، برنامهای موسوم به «مدیریت علمی زرادخانه» ایجاد کرد که بر شبیهسازیهای پیشرفته، مدلسازی رایانهای و بررسی رفتار و فرسودگی مواد هستهای متکی است. روسیه و چین نیز بهترتیب صدها و دهها آزمایش انجام دادهاند و اکنون به ابزارهای مشابهی دسترسی دارند.
اجماع گستردهای در جامعه علمی وجود دارد که این روشهای غیرانفجاری برای حفظ ایمنی و کارایی زرادخانهها کافیاند و نیازی به بازگشت به انفجارهای واقعی نیست.
لحظهای برای گفتوگو، نه انفجار
پایان نیو استارت و افزایش تنشهای جهانی، خطر بازگشت به رقابت هستهای را واقعی کرده است. اما شواهد علمی درباره پیامدهای زیستمحیطی، بهداشتی و سیاسی آزمایشهای هستهای طی شش دهه گذشته انباشته شدهاند. از استرانسیم در دندان کودکان گرفته تا رادیونوکلئیدهایی که هزاران سال در خاک باقی میمانند، تجربه تاریخی روشن است.
بهجای اندیشیدن به آزمایشهای تازه، قدرتهای هستهای باید مسیر گفتوگو را از سر بگیرند و چارچوبهای کنترل تسلیحات را گسترش دهند. دلایلی که در دهههای گذشته جهان را به سمت ممنوعیت آزمایش سوق داد، امروز نهتنها از اعتبار نیفتاده، بلکه با توجه به شکنندگی نظم جهانی، فوریت بیشتری یافته است.
منبع: Nature
