در گامی که میتواند آغاز دوره تازهای در فناوریهای عصبی باشد، چین نخستین ایمپلنت مغزی با مجوز استفاده تجاری را برای بیماران مبتلا به آسیب نخاعی تأیید کرده است.
این دستگاه نوعی رابط مغز–رایانه (Brain–Computer Interface یا BCI ) است و توسط شرکت شانگهایمحور Neuracle Medical Technology توسعه یافته؛ شرکتی که اکنون بهعنوان یکی از رقبای جدی پروژههای مشابه در غرب، از جمله شرکت Neuralink متعلق به ایلان ماسک، شناخته میشود.
اگرچه فناوریهای رابط مغز–رایانه دهههاست در آزمایشهای بالینی مورد استفاده قرار گرفتهاند، این نخستین بار است که یک دستگاه از این نوع مجوز استفاده گسترده برای بیماران خارج از چارچوب آزمایشهای تحقیقاتی دریافت میکند.
رابط مغز و ماشین چگونه کار میکند؟
رابطهای مغز–رایانه دستگاههایی هستند که سیگنالهای الکتریکی مغز را ثبت میکنند. در نمونههای تهاجمی، این دستگاهها با جراحی در مغز یا روی سطح آن کاشته میشوند. سپس نرمافزارهای ویژه این سیگنالهای عصبی را تحلیل و «رمزگشایی» میکنند تا آنها را به فرمانهای قابل استفاده برای رایانه یا دستگاههای دیگر تبدیل کنند.
در مورد دستگاه شرکت Neuracle، ایمپلنتی کوچک و بیسیم در اندازه یک سکه روی سطح غشای خارجی مغز قرار میگیرد. این ایمپلنت سیگنالهای عصبی را دریافت میکند و آنها را به فرمانهایی تبدیل میکند که میتواند یک دستکش رباتیک را کنترل کند. هدف اصلی این فناوری کمک به افرادی است که به دلیل آسیب نخاعی توانایی حرکت دست خود را از دست دادهاند.
با این حال، این دستگاه فعلاً فقط برای بیمارانی تأیید شده است که هنوز مقداری از حرکت در بازوی بالایی خود را حفظ کردهاند.
رقابت جهانی برای کنترل مغز
فناوری BCI در سالهای اخیر به یکی از حوزههای رقابت شدید میان شرکتهای فناوری و گروههای پژوهشی تبدیل شده است. یکی از نخستین پروژههای موفق در این زمینه در اوایل دهه ۲۰۰۰ با نام BrainGate آغاز شد. در این پروژه، بیماران مبتلا به فلج شدید توانستند تنها با فعالیت مغزی خود نشانگر رایانه را حرکت دهند یا روی صفحهکلید مجازی تایپ کنند.
از آن زمان، آزمایشگاههای مختلف در سراسر جهان دستگاههای مشابهی ساختهاند که میتوانند کنترل اندامهای مصنوعی یا رایانهها را ممکن کنند.
در ایالات متحده، شرکت Neuralink متعلق به ایلان ماسک یکی از شناختهشدهترین پروژهها در این حوزه است. نخستین بیمار این شرکت، نولند آرباو، که به دلیل آسیب نخاعی از گردن به پایین فلج شده است، در سال ۲۰۲۴ ایمپلنت Neuralink را دریافت کرد. طبق اعلام شرکت، تا اوایل سال ۲۰۲۶ حدود ۲۱ داوطلب در آزمایشهای بالینی آن شرکت کردهاند.
با این حال، این فناوری هنوز در بسیاری از کشورها مرحله آزمایشی محسوب میشود و هیچ دستگاه BCI تاکنون مجوز استفاده تجاری در ایالات متحده دریافت نکرده است.
چرا تأیید این دستگاه مهم است؟
کاشت چنین ایمپلنتهایی مستلزم جراحی مغز است؛ عملی پیچیده که خطر عفونت، جابهجایی الکترودها یا ایجاد بافت اسکار را به همراه دارد. این عوامل میتوانند در طول زمان کیفیت سیگنالهای عصبی را کاهش دهند.
با وجود این چالشها، تأیید نخستین دستگاه تجاری در چین میتواند نشان دهد که فناوری رابط مغز–رایانه در حال عبور از مرحله آزمایشگاهی و ورود به کاربردهای بالینی واقعی است.
اگر این روند ادامه یابد، ممکن است در سالهای آینده این فناوری نهتنها برای افراد دچار فلج، بلکه برای طیف وسیعتری از اختلالات عصبی—و حتی شاید برای تقویت تواناییهای انسانی—به کار گرفته شود.
اما فعلاً، برای بسیاری از بیماران آسیب نخاعی، همین امکان ساده که بتوانند دوباره با فکر خود حرکتی در دستشان ایجاد کنند، میتواند به اندازه یک انقلاب پزشکی مهم باشد.
با وجود این پیشرفتها، تأیید تجاری یک ایمپلنت مغزی لزوماً به معنای اثبات قطعی کارایی و ایمنی آن نیست. مانند بسیاری از فناوریهای پزشکی نوظهور، چنین محصولاتی معمولاً ابتدا با دادههایی که خود شرکت سازنده یا تیمهای نزدیک به آن تولید کردهاند وارد مرحله استفاده میشوند. به همین دلیل، جامعه علمی انتظار دارد که عملکرد واقعی این دستگاه در مطالعات مستقل و بلندمدت نیز بررسی شود تا مشخص شود که آیا این فناوری در شرایط واقعی پزشکی نیز همان اندازه مؤثر و ایمن است که در گزارشهای اولیه ادعا میشود یا نه.
در پزشکی عصبی این احتیاط اهمیت بیشتری دارد، زیرا ایمپلنتهای مغزی نیازمند جراحی تهاجمی هستند و ممکن است در طول زمان با مشکلاتی مانند جابهجایی الکترودها، کاهش کیفیت سیگنال یا واکنش بافت مغز مواجه شوند. به همین دلیل بسیاری از متخصصان تأکید میکنند که ارزیابی مستقل و دادههای بلندمدت برای چنین فناوریهایی ضروری است.
به عبارت دیگر، تأیید این دستگاه را میتوان گامی مهم در مسیر کاربردهای بالینی رابطهای مغز–رایانه دانست، اما داوری نهایی درباره موفقیت آن تنها زمانی ممکن خواهد بود که نتایج آن در استفاده گسترده و زیر نظر پژوهشگران مستقل بهطور دقیق بررسی شود.
