دیرین شناسان، ن در کشفی بی‌سابقه دو گونه قارچ انگلی را شناسایی کرده‌اند که بدن حشرات باستانی را در دوران دایناسورها آلوده کرده بودند — و در کهربایی ۹۹ میلیون ساله حفظ شده‌اند.

خلاصه داستان

محققان در چین موفق به شناسایی دو گونه‌ی نادر از قارچ‌های انگلی شدند که بقایای آن‌ها در درون تکه‌های کهربای دوران کرتاسه (۹۹ میلیون سال پیش) باقی مانده بود. این قارچ‌ها به بدن مورچه‌ای جوان و مگسی باستانی حمله کرده بودند و به‌شکل انگل از بدن میزبان بیرون زده بودند. یافته‌ها در نشریه معتبر Proceedings of the Royal Society B منتشر شده و قدیمی‌ترین شواهد از قارچ‌های زامبیِ حشره‌خوار را ارائه می‌دهد.

چرا این کشف مهم است؟

قارچ‌های انگلی از جمله عوامل مهم در تنظیم جمعیت حشرات در اکوسیستم‌ها هستند. این قارچ‌ها، مانند گونه‌ی مشهور Ophiocordyceps unilateralis، رفتار میزبان خود را دستکاری می‌کنند تا چرخه زندگی انگل را تکمیل کنند — مفهومی که الهام‌بخش سریال پسا‌آخرالزمانی «آخرین ما» (The Last of Us) نیز بوده است. کشف دو گونه‌ی جدید در کهربا نشان می‌دهد که این شیوه‌ی زیستی پیچیده، دست‌کم از ۱۰۰ میلیون سال پیش در طبیعت وجود داشته و نقش مهمی در کنترل زیستی حشرات ایفا می‌کرده است.

اسامی دو گونه‌ی جدید

قارچ اول که از بدن مورچه‌ای جوان در مرحله شفیرگی رشد کرده بود، Paleoophiocordyceps gerontoformicae نام گرفت. قارچ دوم که از بدن یک مگس باستانی بیرون زده بود، Paleoophiocordyceps ironomyiae نامیده شد. این نام‌گذاری بر اساس شباهت ساختاری و فیلوژنتیکی آن‌ها با گونه‌های مدرن قارچ‌های Ophiocordyceps صورت گرفته است.

به گفته‌ی ادموند یارزِمبوفسکی، دیرینه‌حشره‌شناس و نویسنده‌ی همکار این مقاله، «دیدن این‌که برخی از پیچیدگی‌های جهان طبیعیِ امروز، در اوج دوران دایناسورها نیز وجود داشته‌اند، واقعاً شگفت‌انگیز است.»

قارچ‌هایی با کارکرد کنترل جمعیت

این قارچ‌ها در رده‌ی entomopathogenic fungi یا قارچ‌های بیماری‌زای حشرات قرار می‌گیرند. این گروه از قارچ‌ها امروزه نیز قادر به آلوده‌سازی مورچه‌ها، مگس‌ها، سوسک‌ها، جیرجیرک‌ها، عنکبوت‌ها و سایر بی‌مهرگان هستند. عفونت معمولاً با ورود اسپور قارچ به بدن حشره آغاز می‌شود و پس از تسخیر بدن میزبان، قارچ از آن بیرون زده و اسپورهایی تازه را برای ادامه‌ی چرخه پخش می‌کند.

شباهت با گونه‌های مدرن «زامبی»

این دو گونه‌ی کشف‌شده ویژگی‌های مهمی را با قارچ مشهور Ophiocordyceps unilateralis، یا همان «قارچ زامبی»، به اشتراک دارند؛ قارچی که توانایی نفوذ به مغز مورچه و کنترل رفتاری آن را دارد تا حشره را وادار کند به نقطه‌ای مرطوب و مناسب برای رشد قارچ برود. پس از مرگ میزبان، قارچ با جوانه‌زنی از بدن حشره، اسپورهای جدید را به محیط پخش می‌کند.

پژوهشگران باور دارند که این خانواده از قارچ‌ها، احتمالاً حدود ۱۳۰ میلیون سال پیش (در اوایل دوره کرتاسه) از یک نیای مشترک جدا شده‌اند. کشف اخیر شواهد فسیلی نادری از این مسیر فرگشتی در اختیار ما قرار می‌دهد.

چرا فسیل‌شدن این قارچ‌ها بسیار نادر است؟

یافتن فسیل قارچ‌های انگلی بسیار دشوار است، زیرا بدن آن‌ها اغلب بسیار ظریف است و تنها در شرایط خاصی قابل حفظ‌شدن است. اما در این مورد، بدن حشرات آلوده در کهربا (صمغ فسیل‌شده‌ی درختان) به‌دام افتاده و فرآیند رشد قارچ از بدن آن‌ها در همان لحظه فریز شده است. این باعث می‌شود پژوهشگران بتوانند شکل قارچ، نقطه‌ی خروج آن از بدن میزبان، و ساختارهای تولید مثلی آن را به‌دقت بررسی کنند.

پیامی از گذشته برای انسان امروز

در دنیای واقعی، Ophiocordyceps به انسان سرایت نمی‌کند. اما گسترش قارچ‌های بیماری‌زا به‌طور کلی، یکی از دغدغه‌های رو‌به‌رشد سازمان جهانی بهداشت است. در دوران تغییرات اقلیمی و افزایش مقاومت ضد‌قارچی، درک دقیق‌تر از روابط میان قارچ‌ها و میزبانان‌شان می‌تواند به فهم بهتر پاتوژن‌های نوظهور و خطرات زیستی در آینده کمک کند.

به گفته‌ی یارزِمبوفسکی، «این کشف نشان می‌دهد که تأثیر موجودات میکروسکوپی بر حیوانات اجتماعی مدت‌ها پیش از پیدایش انسان وجود داشته است — و خوشبختانه، این قارچ‌های خاص، برخلاف فیلم‌های علمی-تخیلی و حداقل فعلا امکان آلوده کردن موجوداتی مانند انسان‌ها را ندارند.