وقتی دنبالهدار میانستارهای 3I/ATLASدر سال ۲۰۲۵ وارد منظومه شمسی شد، اخترشناسان میدانستند با مهمانی کمیاب روبهرو هستند. در تاریخ رصدهای مدرن تنها سه جرم میانستارهای شناسایی شدهاند که از فضای میان ستارگان وارد منظومه شمسی شدهاند. هر کدام از این اجرام در واقع تکهای از محیطهای سیارهای دوردست هستند؛ نمونهای طبیعی از موادی که در اطراف ستارهای دیگر شکل گرفتهاند.
اکنون مشاهدات تازه نشان میدهد که این دنبالهدار ترکیب شیمیایی عجیبی دارد: مقدار غیرمعمولی متانول، الکل سادهای که در بسیاری از اجرام یخی فضایی به مقدار کم یافت میشود.
بر اساس دادههایی که با آرایه رادیوتلسکوپی ALMA در شیلی به دست آمده، دنبالهدار 3I/ATLASنسبت به دنبالهدارهای معمول منظومه شمسی بهطور چشمگیری غنی از متانول است؛ آنقدر که یکی از پژوهشگران آن را «بهطور استثنایی الکلی» توصیف کرده است.
ناتان راث، اخترشناس دانشگاه امریکن، میگوید مشاهده چنین جرمی شبیه گرفتن اثر انگشت از یک منظومه سیارهای دیگر است. ترکیب گازها و مواد آزاد شده از هسته دنبالهدار نشان میدهد که این جسم در چه محیطی شکل گرفته و چه فرآیندهایی در سیستم ستارهای مبدأ آن رخ داده است.
چرا متانول مهم است؟
دنبالهدارها اساساً گلولههایی از یخ، غبار و مولکولهای آلی هستند که در هنگام نزدیک شدن به خورشید گرم میشوند و بخشی از یخهایشان به گاز تبدیل میشود. در این فرآیند گازهایی مانند مونوکسید کربن، متان، آمونیاک و گاهی مقدار کمی متانول از سطح آنها خارج میشود و دنبالهای گازی پیرامون دنبالهدار ایجاد میکند.
اما در مورداطلس مقدار متانول بسیار بیشتر از آن چیزی است که در دنبالهدارهای معمول منظومه شمسی دیده میشود. این تفاوت میتواند سرنخی مهم درباره محل شکلگیری آن در منظومه ستارهای مبدأ باشد.
به بیان ساده، ترکیب شیمیایی این دنبالهدار ممکن است نشان دهد که در محیطی شکل گرفته که یخهای آلی و مولکولهای پیچیدهتر فراوان بودهاند؛ محیطی که شاید در اطراف برخی ستارهها رایجتر از منظومه شمسی ما باشد.
آزمایشگاهی طبیعی از بیرون منظومه شمسی
مطالعه چنین اجرامی برای اخترشناسان بسیار ارزشمند است. ما نمیتوانیم به منظومههای ستارهای دیگر سفر کنیم، اما اجرامی مانند 3I/ATLAS در واقع نمونهای طبیعی از آن مناطق دوردست را به درون منظومه شمسی میآورند.
این دنبالهدار در نزدیکترین فاصله از خورشید با سرعتی بیش از 240 هزار کیلومتر در ساعت حرکت میکرد و همین مسیر سریع فرصتی فراهم کرد تا تلسکوپهای زمینی و فضایی ترکیب شیمیایی آن را بررسی کنند.
علاوه بر رصدهای زمینی، فضاپیماهای فعال در منظومه شمسی نیز به این مهمان میانستارهای توجه کردهاند. برای نمونه، فضاپیمای JUICE آژانس فضایی اروپا در مسیر خود به سوی مشتری توانست تصویری از این جرم ثبت کند؛ تصویری که دنبالهدار را به صورت جرمی روشن و تخممرغیشکل در فضای تاریک نشان میدهد.
هنوز داستان این مهمان تمام نشده است
پژوهش مربوط به ترکیب متانولی اطلس فعلاً به صورت پیشچاپ در سرور arXiv منتشر شده و هنوز فرایند داوری علمی کامل را طی نکرده است. اما حتی همین نتایج اولیه نیز نشان میدهد که این جرم میتواند اطلاعات مهمی درباره شیمی و تاریخچه منظومههای سیارهای دیگر ارائه دهد.
در واقع هر جرم میانستارهای که وارد منظومه شمسی میشود، فرصتی کمیاب برای نگاه کردن به مواد اولیه ساخت سیارات در جایی دیگر از کهکشان است و 3I/ATLAS با دنبالهای غنی از متانول — شاید یکی از عجیبترین پیامآورانی باشد که تاکنون از آن سوی فضای میان ستارهها به دیدار ما آمده است.
